امام مهدی(ع) از دیدگاه اهل سنت

به منظور روشن شدن دیدگاه فرقه های مختلف اهل سنت در زمینه امام مهدی(ع) مطالبی در ضمن دو بخش تقدیم می شود.

الف: حضرت مهدی(ع) در سخنان علمای اهل سنت

ابن حَجَر هَیثمی

صاحب کتاب معروف صواعق محرقه متوفای به سال 973 هجری قمری یکی از محدثان بزرگ شافعی مذهب است. وی در مورد امام زمان(ع) می نویسد: ابوالقاسم، محمّد، الحجّة در زمان رحلت پدرش پنج ساله بود. خداوند در همین سن به او «حکمت ربّانی» را اعطا کرد. او را قائم منتظر می گویند، روایت های متواتر زیادی رسیده است که مهدی از این امّت است و حضرت عیسی بن مریم(ع) از آسمان فرود خواهد آمد و پشت سر مهدی(عج) نماز خواهد خواند.

محمد بن بدرالدین رومی

یکی علمای بزرگ اهل سنت است که درباره حضرت مهدی(ع) می گوید: خداوند بوسیله حضرت محمّد(ص) نبوّت تشریعی را ختم کرد و دیگر تا روز قیامت پیامبری نخواهد آمد، همینطور خدا به وسیله فرزند صالح پیامبر، همو که دارای نام پیامبر(محمّد) و کنیه پیامبر(ابوالقاسم) است، ولایت تامّه و امامت عامّه را ختم خواهد کرد و این ولی همان کس است که مژده داده اند که زمین را چنانکه از جور و ستم لبریز شده باشد از عدل و داد لبریز بسازد و ظهور او به ناگهانی باشد. خداوندا به برکت ظهور و حضور او این همه پریشانی و گرفتاری را از این امت، بر طرف فرما.

حمداللّه مستوفی

مورّخ معروف اهل تسنن حمداللّه مستوفی در «تاریخ برگزیده» در معرفی حضرت مهدی(ع) می نویسد: المهدی محمّد بن حسن العسکری... دوازدهمین امام و خاتم معصومین است و در سال 255 هجری قمری در سامره متولد شد و پس از نه سال در سامره غائب شد.

شیخ منصور علی ناصیف

صاحب کتاب معروف «غایة المأمول» از علمای بزرگ اهل سنت با بیان اینکه اعتقاد به مهدی(ع) اختصاص به اهل تسنن دارد در مورد آنحضرت می نویسد: در میان علمای سلف و خلف مشهور است که در آخرالزمان ـ به حتم و یقین ـ مردی از اهل بیت پیامبر که نام او مهدی است ظهور خواهد کرد او بر همه کشورهای اسلامی استیلا خواهد یافت. مسلمانان همه پیرو او خواهند شد. او به عدالت رفتار کرده دین خدا را قوّت خواهد بخشید. سخنان و احادیث پیامبر را درباره مهدی جماعتی از نیکان اصحاب پیامبر نقل کرده اند و بزرگان محدثین آن احادیث را در کتابهای خود با اسناد و مدارک گرد آورده اند محدثان بزرگی مانند ابوداود، تِرمذی، ابن ماجه، طبرانی، ابویعلی، بزّاز، امام احمد حنبل و حاکم نیشابوری جزو ناقلان احادیث مهدی هستند.

شیخ محمد عبده

مفسر معروف محمّد عبده از علمای بزرگ معاصر مصر متوفای سال 1324 هجری قمری در تفسیر المنار درباره شخصیت و عملکرد امام مهدی(عج) می نویسد: خاص و عام می دانند که در اخبار و احادیث، ضمن شمردن علائم قیام قیامت آمده است که مردی از اهل بیت پیامبر(ص) خروج می کند که نام وی مهدی است او زمین را پس از آنکه از جور و ستم و بیداد آکنده شده باشد از عدل و داد پرخواهد کرد.

علامه خیرالدین آلوسی

ابوالبرکات نعمان بن محمود آلوسی از علمای بزرگ حنفی مذهب در کتاب غالیة المواعظ درباره ظهور حضرت مهدی(عج) می نویسد: بر اساس صحیح ترین گفته ها نزد اکثر اندیشمندان ظهور مهدی از جمله نشانه های قیامت است و نظر برخی از اهل فضل... که آمدن وی را منکر شده اند فاقد ارزش و اعتبار است...

آلوسی در ادامه تعدادی از روایات مربوط به حضرت مهدی(عج) را ذکر می کند و آن گاه می نویسد: مطالبی که درباره مهدی بیان کردیم، گفتاری است صحیح از اقوال اهل سنت و جماعت.

عبدالملک عصامی

عصامی مورخ نامی اهل حجاز در جلد چهارم کتاب تاریخ خود به نام «سمط النجوم العوالی» در معرفی امام مهدی(ع) می نویسد: امام محمّد المهدی فرزند امام حسن عسکری... در روز جمعه نیمه شعبان سال 255 یا 256 متولد گردید. کنیه او ابوالقاسم، القابش حجّت، و خلف صالح و قائم و منتظر و صاحب الزمان و مهدی است. هنگامی که پدرش درگذشت او پنج ساله بود. او جوانی معتدل القامة و زیباروی و زیباموی و دارای چهره گشاده و نورانی است.

ابن صباغ مالکی

فقیه و عالم بزرگ مالکی مذهب ابن صباغ در کتاب «الفصول المهمّه فی معرفة الائمة» فصل دوازدهم را به تبیین معارف امام مهدی(ع) اختصاص داده است در آنجا می نویسد: او در سامرّا پا به عرصه هستی نهاد. تاریخ ولادتش نیمه شعبان سال 255 هجری می باشد که در سال 276 هجری غیبت گزید... وی همان حجّت قائم است و در انتظار برپایی دولت حقّ خویش به سر می برد و میلاد او از مردم پنهان ماند.

ابن عربی

ابن عربی از بزرگان حنبلی مذهب به گفته شعرانی در کتاب «الیواقیت والجواهر» در باب 366 کتاب «فتوحات مکیّه» درباره شخصیت و مسأله ظهور حضرت مهدی(ع) می نویسند: بدانید که بطور حتم مهدی(ع) ظهور می کند او سراسر گیتی را بعد از گسترش یافتن ظلم و ستم آن از عدل و داد پرخواهد کرد و اگر از عمر دنیا جز یک روز باقی نماند خداوند آن روز را به مقداری طولانی خواهد ساخت تا این خلیفه از عترت پیامبر(ص) و از نسل فاطمه(س) ظهور نماید. جدّ اعلای او حسین بن علی بن ابیطالب و پدرش حسن عسکری فرزند امام علی نقی و همنام پیامبر(ص) است. مسلمانان به هنگام ظهورش در بین رکن و مقام با او پیمان یاری می بندند و در صورت و سیرت شبیه ترین مردم به رسول خدا است به گونه ای که گویی در ظاهر و باطن آیینه جمال محمّدی است.

ابن ابی الحدید معتزلی

ابی الحدید معتزلی صاحب شرح معروف نهج البلاغه در شرح نهج البلاغه در تبیین مفهوم این سخن امام علی بن ابیطالب(ع) که می فرماید: امر ولایت به وسیله ما نه به وسیله شما پایان خواهد یافت می گوید: این گفته اشاره به مهدی است که در آخرالزمان ظهور می کند و بیشتر محدثان بر آنند که او از فرزندان فاطمه می باشد و پیران معتزله این نظر را انکار نمی کنند بلکه در کتابهای خود به بیان آن تصریح کرده و اساتید و بزرگانشان به این امر اعتراف نموده اند.

ب: امام مهدی(ع) در روایات اهل سنت

در زمینه همه مباحث مربوط به حضرت مهدی(ع) نظیر تولد، غیبت، ظهور، حکومت و... در منابع معتبر روایی اهل سنت روایات زیادی وارد شده است که از باب نمونه به تعدادی از آنها در قسمت ذکر می گردد:

مهدی فرزند فاطمه(س)

درباره معرفی خاندان و نسب حضرت مهدی(ع) روایات زیادی از طریق علمای طراز اوّل اهل تسنن در کتابهای معتبر حدیثی آنها وارد شده است. به عنوان مثال در «صحیح» ابوداود که یکی از کتابهای مهم روایی اهل سنت است در معرفی حضرت مهدی(ع) می خوانیم: ام سلمه همسر پیامبر اکرم(ص) از آنحضرت روایت می کند که روزی رسول خدا(ص) فرمودند: مهدی از عترت من و از فرزندان فاطمه است.

مهدی همنام پیامبر(ص)

در معرفی اسم و اجداد حضرت مهدی(ع) چندین روایت در منابع روایی معتبر اهل سنت به چشم می خورد. از جمله در مسند احمد بن حنبل بنیانگذار مذهب حنبلی به نقل از پیامبر اکرم(ص) آمده است: اگر جز یک روز از عمر دنیا باقی نباشد خداوند آن روز به قدری طولانی خواهد ساخت تا مردی از اولادم که همنام من نیز هست قیام کند. سلمان پرسید: یا رسول اللّه او از کدامیک از اولاد شماست حضرت فرمودند: از این پسرم و دست بر روی شانه حسین بن علی(ع) که در آنجا حاضر بود گذاشتند.

ویژگیهای حکومت مهدی(ع)

درباره توصیف وضع حکومت حضرت مهدی(ع) و اینکه چه پیشامدهایی در آن دوره به وقوع خواهد پیوست و چه دستاوردهایی خواهد داشت روایات زیادی از طریق علمای برجسته اهل سنت نقل شده است که از جمله آنهاست روایت عبداللّه ابن عباس که در مستدرک الصحیحین حاکم نیشابوری که نقل می کند به نقل از پیامبر(ص) آمده است مهدی کسی است که زمین را پس از پر شدن از ستم با عدل و داد لبریز خواهد ساخت. امت من در حکومت او از چنان امنیت و نعمت و آسایشی برخوردار خواهند شد که تا آن روز سابقه ندارد.

لزوم پیروی از مهدی(ع)

در کتاب «کنزالعمال» علی بن حسام الدین مشهور به هندی آمده است که روزی پیامبر اکرم(ص) به عوف بن مالک فرمودند: ای عوف هنگامی که امّت اسلام به هفتاد و سه فرقه تقسیم شدند و از بین همه آنها تنها یک فرقه اهل بهشت بود و بقیّه از صراط مستقیم منحرف شدند چه حالی خواهید داشت؟... سپس فتنه های سختی واقع خواهد شد بدنبال آن مردی از اهل بیت من که او را مهدی می نامند قیام خواهد کرد. اگر او را ملاقات کردی از وی پیروی کن تا از راه یافتگان و رستگاران باشی.

فضیلت انتظار

در «سنن ترمذی» تألیف محدث معروف اهل سنت ابوعیسی محمد بن سورة العزیزه به نقل از پیامبر اکرم(ص) آمده است: با فضیلت ترین عبادت ها انتظار فرج است. یعنی نه تنها انتظار در زمره عبادات پروردگار عالم محسوب می شود بلکه از برترین نوع آنهاست.

استفاده از مهدی(ع) در دوران غیبت

در کتاب «ینابیع المودة» تألیف حافظ سلیمان بن ابراهیم قندوزی از علمای بزرگ حنفی به نقل از پیامبر اکرم(ص) آمده است: سوگند به خداوندی که مرا به پیامبری مبعوث ساخت مردم در زمان غیبت از نور ولایت مهدی برخوردار خواهند شد به همان صورتی که مردم از خورشید در موقعی که پشت ابرها نهان می گردد بهره مند می شوند.

گوشه ای از سیره مهدی(ع)

بعد از ظهور حضرت مهدی(ع) کارهای زیادی را انجام خواهند داد که به اغلب آنها در سخنان پیامبر اکرم(ص) و اوصیا او اشاره شده است از جمله کارهایی که آنحضرت انجام خواهند داد سه کار بسیار مهمی است که پیامبر اکرم(ص) در روایتی که در کتاب التاج الجامع للاصول تألیف شیخ منصور علی ناصف از علمای بزرگ و اساتید دانشگاه الازهر مصر نقل شده است به تبیین آن سه کار پرداخته می فرمایند: اموال و دارایی ها را در میان مردم به صورت مناسب تقسیم کرده و با سنت و روش های پیامبر اکرم(ص) در میان مردم رفتار خواهند کرد و احکام اسلام را به طور کامل در سرتاسر روی زمین حاکمیت خواهند بخشید.

اوّلین سخنان مهدی پس از ظهور

در کتاب «نورالابصار» نوشته مؤمن شنبلعی از علمای بزرگ مصر به نقل از پیامبر اکرم(ص) آمده است: وقتی که مهدی ظهور نماید در حالیکه سیصد و سیزده نفر از پیروانش در اطراف او گرد آمده اند به خانه کعبه تکیه می دهد و آن گاه آیه «بقیة اللّه خیرلکم ان کنتم مؤمنین» را قرائت می کند و سپس می فرماید: بقیة الله، حجت خدا و خلیفه الهی که خداوند در قرآن از او یاد می کند من هستم.

وظیفه منتظران

تا آمادگیهای فردی و اجتماعی در مردم ایجاد نگردد حضرت مهدی(ع) قیام نمی کنند. بنابراین مهمترین سؤال برای هر فرد مؤمن در دوران غیبت آنحضرت این است که با انجام چه اعمالی و متخلق شدن به چه اخلاقی، می توان به ظهور آن حضرت کمک کرد و یا اصولاً یک فرد مسلمان به طور کلی چه وظایفی در دوران غیبت به عهده دارد؟ این پرسش جوابهای زیادی در مجموعه سخنان حضرات معصومین(ع) داده شده است که به تعدادی از آنها اشاره می گردد.

شناخت امام عصر(عج)

بی شک شناخت در هر کاری اوّلین و در عین حال مهمترین گام است. بر این اساس یکی از اساسی ترین وظایف افراد در دوران غیبت، شناخت امام زمان(ع) است تا انسان شناخت درستی از ویژگیهای امام(ع) نداشته باشد نمی تواند درک درستی از وظایف و مسئولیت هایی که در زمینه پیروی از امام(ع) برعهده اوست داشته باشد. پیامبر اکرم(ص) فرمودند: هرکس بمیرد و امام زمانش را نشناسد به مرگ جاهلیت از دنیا رفته است. و امام حسن عسکری(ع) ضمن معرفی حضرت مهدی(ع) به حضرت عبدالعظیم حسنی فرمودند: فرزندم محمد امام و حجت خدا بعد از من است هرکس که بمیرد و او را نشناسد به مرگ جاهلیت از دنیا رفته است.

در انتظار ظهور

کسی که از بی عدالتی ها و نابسامانی ها ناراحت باشد هرلحظه به انتظار ظهور منجی موعود جهانی خواهد بود چرا که می داند تنها در صورت قیام شکوهمند آن حجت به حق الهی است که تمام عوامل فساد و ظلم و تعدّی از بین خواهد رفت. در فضیلت انتظار ظهور امام صادق(ع) می فرمایند: منتظر امر ما (ظهور قائم آل محمد(ص)) همانند مجاهدی است که در راه خدا به خون خود غلطیده باشد.

و... علی(ع) فرمودند: منتظر فرج باشید و از رحمت الهی هرگز ناامید نشوید به راستی که بهترین اعمال در پیشگاه خداوند انتظار فرج است.

خودسازی و تهذیب نفس

از آنجا که دوران انتظار یک دوره آمادگی است لذا فرد منتظر برای اینکه بتواند در زمره یاران آن حضرت درآید ضرورت دارد که از قبل شایستگی های لازم را در خود ایجاد نماید با بی مبالاتی و آلودگی به گناهان نمی توان خود را شیعه نامید تا چه رسد به اینکه خود را شیعه منتظر بنامد. امام صادق(ع) فرمودند شما جز از طریق ورع به ولایت ما نایل نمی شوید. همچنین می فرمایند: هرکس که می خواهد از یاوران حضرت قائم(ع) باشد باید در حال انتظار پرهیزگار بوده و به خصلت های نیکوی اخلاقی رفتار نماید.

دعا برای تعجیل فرج

با توجه به نقش مهم دعا و جایگاه والای آن، پیروان واقعی امام زمان(ع) در کنار انجام سایر تکالیف هر صبح و شام با تمام وجود برای تعجیل در فرج آن حضرت دعا می کنند و از خداوند متعال درخواست می کنند که از طریق ظهور هرچه سریعتر آنحضرت دلهای آنها را روشن سازد تا در سایه حکومت عدل جهانی آن حجت آخرین الهی به سعادت واقعی دست یابند وجود مبارک حضرت ولی عصر(ع) به شیعیان سفارش می کنند. برای تعجیل در فرج و ظهور من زیاد دعا کنید چرا که فرج و گشایش کار شما در آن است.

پیروی از نایبان امام زمان(ع)

اطاعت از فقهای جامع الشرایط که متخصصان تبیین احکام الهی در دوره غیبت هستند یکی از وظایف مهم شیعیان است. این بزرگواران از طرف ائمه اطهار(ع) به عنوان رهبران فکری و اعتقادی تعیین و نصب شده اند. اسحاق بن یعقوب از امام زمان(ع) سؤال می کنند در زمان غیبت شما احکام و مشکلاتی را که برای ما پیش می آید از چه کسانی بپرسیم؟ حضرت در جواب ایشان می نویسند: در حوادث که پیش می آید به راویان احادیث ما (مجتهدین جامع الشرایط) مراجعه کنید چرا که آنان حجّت و نماینده من و من حجّت خدا بر آنان هستم. یا امام صادق(ع) می فرمایند: شما موظفید در زمانی که به ما دسترسی ندارید به فقهاء رجوع کنید و به گفته آنها عمل کنید و مبادا قول آنها را ردّ کنید چرا که ردّ قول آنها ردّ ما و ردّ ما ردّ خدا محسوب می شود.

آمادگی برای یاری امام زمان(ع)

یاران فداکار حضرت علاوه بر اخلاص، ایمان و استقامت و جان فشانی از امدادهای غیبی هم برخوردار خواهند شد. البته همه کارها از طریق امدادهای غیبی انجام نخواهد شد. بنابراین فراهم شدن تمام زمینه های یاری آنحضرت بویژه آمادگیهای نظامی یکی از وظایف عمده به حساب می آید. امام صادق(ع) می فرمایند: هریک از شما برای خروج حضرت قائم(ع) آماده باشند ولو این کار را از طریق تهیه یک تیر انجام دهند.

راهنمایی مردم در مسایل اعتقادی

در دوران بسیار خطیر غیبت به جهت پیدایش شبهات و خطراتی که اعتقادات دینی مردم را تهدید می کنند دینداری و پایبندی به احکام الهی بسیار مشکل خواهد بود لذا یکی از مهمترین وظایف قشر آگاه و اندیشمند جامعه آن است که از مرزهای عقیدتی دفاع کرده و به سؤالات و شبهات فکری و اعتقادی، پاسخهای مناسبی را ارایه نمایند. امام باقر(ع) در اشاره به اهمیت و فضیلت و ضرورت چنین عملی می فرمایند: کسانی که سرپرستی از یتیمان آل محمد(ص) را عهده دار شوند ـ یتیمانی که از امامشان جدا شده اند و در دست شیاطین و دشمنان اهل بیت(ع) گرفتارند ـ و آنها را نجات دهند و از سرگردانی رها سازند در پیشگاه الهی از درجات بسیار بالایی برخوردار خواهند شد.

دوست داشتن امام عصر(ع)

یکی از تکالیفی که در قبال امام زمان(ع) حتی از طرف پروردگار عالم مطرح شده است لزوم تحصیل محبّت آنحضرت است چرا که این تکلیف خود مردم را به تلاش برای شناخت بیشتر سوق می دهد از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است در شب معراج خداوند تبارک و تعالی به من وحی فرمود که ای محمّد هرکدام از بندگانم اگر مرا آن قدر عبادت کند که از شدّت عبادت در آستانه مرگ قرار گیرد اما ولایت شما اهلبیت را نداشته باشد و در آن حال بمیرد او به جهنم خواهد رفت... آن گاه نور تک تک ائمه را به من نشان داد وقتی نوبت به قائم(ع) رسید فرمود: این قائم(ع) است... او را دوست بدار زیرا من او را و کسانی را که او دوست می دارند دوست دارم.

محزون بودن در فراق امام زمان(ع)

یکی از سیره های مسلم ائمه اطهار(ع) ندبه و اظهار ناراحتی شدید در فراق حضرت مهدی(ع) است و این امر در نوع خود یک نوع آموزش تکلیف برای پیروان راستین مکتب اهلبیت(ع) است. گروهی از یاران امام صادق(ع) روزی به حضور آن حضرت رسیدند و او را در حالی دیدند مانند پدری فرزند مرده، با دلی سوزان در فراق عزیزی گریه می کنند و می فرمایند: ای آقای من، غیبت تو خواب از چشمانم ربوده و زمین را بر من تنگ کرده... چون دقت کردند متوجه شدند که آنحضرت به یاد سخن ها و فراق دوران غیبت فرزند خود حضرت مهدی(ع) چنین ناله و ندبه می کنند.

تأسی و اقتدا به امام زمان(ع)

وقتی انسان کسی را به عنوان امام معصوم، الگو و مقتدای خود قرار داد باید در تمام رفتار و کردارها از او پیروی کند. یکی از ویژگیهای حضرت مهدی(ع) بی اعتنایی به دنیا و ساده زیستی است. آیا فردی که غرق در لذّات دنیوی است می تواند ادعا کند که من پیرو امام عصر(ع) هستم. بارزترین صفت امام زمان(ع) عدالت و عدل گستری است آیا کسی که به بندگان خدا ستم و تعدّی روا می دارد می تواند ادعای شیعه بودن آن حضرت را داشته باشد. پیامبر اکرم(ص) می فرمایند: خوشا به حال آن کس که قائم اهلبیت(ع) را درک کند در حالیکه در زمان غیبت آن حضرت به او تأسی داشته است.

استقامت و پایداری

در دوران غیبت فتنه ها و گرفتاریهای بسیار زیادی رخ می دهد به گونه ای که به توصیف امام(ع)، دینداری و پاسداری ایمان و اعتقاد همانند کندن خار با دست برهنه یا نگه داشتن سنگ گداخته از آتش در دست است. لذا پایداری در ارزشهای اعتقادی و حلّ نشدن در شرایط آلوده و نامناسب زمان یکی از وظایف مهمّ افراد منتظر است. پیامبر اکرم(ص) در تشویق به این امر مهم می فرمایند: خوشا به حال شکیبا پیشه گان دوران غیبت مهدی(ع) خوشا به حال آنانی که در چنین شرایط سختی در راه اهلبیت(ع) ثابت قدم و استوار می مانند. حضرت سجاد(ع) می فرمایند: کسی که در دوران غیبت بر ولایت ما ثابت قدم بماند پاداش هزار شهید همچون شهدای بدر و احد را خواهد داشت.

تولی و تبرّی

دوست داشتن دوستان خدا و اهلبیت(ع) و دشمن داشتن دشمنان و بدخواهان آنها یکی از تکالیف عمومی مسلمانان است اما در دوران غیبت رعایت این تکلیف ضرورت بیشتری پیدا می کند چرا که از این طریق تا حدّ زیادی آلام و گرفتاریهای پیروان اهلبیت(ع) برطرف می گردد. امام باقر(ع) می فرمایند: پیامبر اکرم(ص) می فرمودند: خوشا به حال کسی که دوستان قائم اهلبیت را در دوران غیبت دوست بدارد و با دشمنان آن حضرت به مخالفت برخیزد چنین کسی از دوستان و محبان من است و در روز قیامت از بهترین افراد امّت من محسوب خواهد شد.

تلاش در اصلاح جامعه

اهتمام به مسائل جامعه از طریق امر به معروف و نهی از منکر یکی از مهمترین تکالیف مردم در جامعه اسلامی است لذا کناره گیری از جمع و بی تفاوت بودن به مسائل اجتماعی و سرنوشت دیگران یک امر مردود و غیرقابل قبولی است. پیامبر اکرم(ص) می فرمایند: هرکس که صبح کند و به اصلاح و نظام بخشیدن به امور مسلمانان اهتمام نورزد مسلمان نیست. یکی از اهداف قیام امام زمان(ع) از بین بردن ظلم و برقراری عدالت همگانی در سرتاسر عالم در آخرالزمان خواهد بود. آیا می توان تصور کرد که انسانی که خود را پیرو آنحضرت می داند برای اصلاح جامعه گامی برندارد؟