انواع کتابشناسی

کتابشناسانِ معتبر در مورد انواع شاخه های این موضوع و نامگذاری های آن، چندان اختلاف نداشته اند. اسدیل و چند تن دیگر، کتابشناسی را به سه نوع تقسیم کردند:

1. تاریخی: که شامل بررسی تاریخی روش های گوناگون تولید کتاب از لحاظ چاپ و تزیین آن می شود.

2. تحلیلی (انتقادی): که شامل تحلیل فصول و ترکیب متعدّد کتاب و توصیف آن می شود.

3. شمارشی (نظام یافته): که وظیفه اش بر شماری و آماده سازی فهرست کتاب ها و جمع آوری فهرست های کتابشناسی است.

گِرِگ و بسترمن، دو نوع تحلیلی و تاریخی را تحت یک عنوان، یعنی (انتقادی) تعبیر کرده اند اما همگان در مورد نوع سوم (نظام یافته) اتفاق نظر دارند... .

به هر حال، تفاوت آشکاری بین کتابشناسی تاریخی وتحلیلی وجود دارد. ولی هر دو بر علمی که مبتنی بر تحقیق درست است، استوارند. کتابشناسی نظام یافته در حقیقت کار فنی به شمار می رود. سه نوع یاد شده، در هم تنیده و غیر قابل تفکیک اند و کتابشناسی علمی این توانایی را دارا است که محققان را در تحقیق جزئی کتاب و ترتیب زمانی چاپ های مختلف آن با تکیه بر اسلوب هایی چون جلد سازی کتاب و ویژگی اوراق آن یاری دهد... .

1. کتابشناسی تاریخی

این نوع از کتابشناسی، مربوط به تاریخ کتاب به طور کلی است. تاریخ در این مجال، شامل تمامی رویدادها و کوشش های کتابشناختی و صنعت کتاب و در درجه اول، کتاب های چاپی خواهد بود.

بسیاری از متخصصان کتابشناس، به این نوع کتابشناسی به عنوان موضوعی ثانوی نگریسته و آن را جزئی از کتابشناسی عمومی، و نه در حد کتابشناسی های مهمّ و جدّی، دانسته اند. بسیاری از متفکرین در عرصه های تاریخ به ویژه تاریخ نگاران جهانی در این راستا تلاش های بسیار کرده اند. در خلال سده نوزدهم، اهتمام فوق العاده ای در خصوص مستند سازی وقایع تاریخی صورت پذیرفت و این اهتمام، منجر به تأسیس کتابخانه اسناد عمومی در انگلستان و نهایتا به اهتمام حقیقی در راستای حفظ اسناد تاریخی شد.15

کتابشناسی تاریخی، صرفا مربوط به کتاب در مفهوم محدود آن، یعنی کتاب چاپ شده، که در خلال پانصد سال گذشته مشهور شده، نیست. بلکه براساس آرای گِرگ، کتاب شامل «کلیه اسناد متشکل از رموز زبانی16 و قطعات سنگی و حتی کاغذهای پاپیروس و دست نوشته ها و لوح های موم اندود در هر زمان است. با همه این ها می توان مثل کتاب های چاپی برخورد کرد، و همگی تحت موضوع کتابشناسی قرار دارند». حتی نقوش دیوارها بر این اساس، شامل موضوع کتابشناسی قرار می گیرند. کتابشناسی تاریخی در اصل به بررسی تاریخ کتاب می پردازد. چنانچه کتاب، عبارت از یک رسالت فکری ثبت شده و قابل تداول با رموزی مشخص باشد، بنابراین تعریف، تاریخ کتاب یا کتابشناسی تاریخی بر سه محور استوار خواهد بود:17

الف) رمزی که اطّلاعات یک کتاب به وسیله آن به ثبت رسیده است. این رمز، همان نگارش با کلّیه انواع آن بوده و شامل صوت یا شکل، یا هر دو می شود. چنانچه این رمز می تواند یک کد کامپیوتری یا لیزری نیز باشد.

ب) وسیله و واسطه ای که اطلاعات به وسیله آن و یا بر روی آن ثبت می شوند. این وسیله ممکن است از مواد طبیعی که انسان در پیرامونش پیدا کرده، و یا از مواد مصنوعی که انسان ویژه این کار تولید می کند و نیز وسایلی که برای ثبت اطلاعات به کار می رود، گاه وسایلی تقلیدی/ ابتدایی مانند قلم و دوات و گاه جدید، همچو چاپ و اشعه لیزر باشد.

ج) اطلاعات یا رسالت فکری که مؤلف آن را به خواننده القا می کند و این همان چیزی است که در تاریخ کتاب به نام تاریخ اندیشه یا تاریخ علم شناخته می شود. تاریخ اندیشه، سه بُعد از رسالت فکری را بررسی می کند: موضوع یا شاخه و نشأت و تطوّر آن. مهمّ ترین مؤلفان در موضوع همراه با ارتباط آنها با تغییر زمان و آنگاه مهمّ ترین کتاب هایی که در آن موضوع نگاشته شده است به همراه ارتباط این کتاب ها با تغییر زمان و با مؤلفان در آن موضوع.

2. کتابشناسی تحلیلی و متنی

با وجود اینکه کتابشناسی معمولاً به عنوان راهنمای اطلاعاتْ شناخته می شود، امّا تعریف دیگری قبل از آن وجود دارد و آن بررسی تفصیلی شکل مادی کتاب است که به نام کتابشناسی تحلیلی شناخته می شود. وظیفه و کار این نوع از کتابشناسی، توصیف مادی کتاب است. کتابشناسی متنی، فراتر از توصیف مادی، به اختلافات متنی کتاب های خطی و چاپی و چاپ های مختلف یک کتاب می پردازد. و غالبا این دو در تحقیق علمی با نام کتابشناسی تحلیلی متنی نامگذاری می شوند.18

از سده هیجدهم، علم کتابشناسی در راستای تحلیل و توصیف مادی کتاب ها به کار رفت و در این حوزه، کتابشناسی به تعیین چاپ های اوّل و بهتر می پرداخت. اما در سده بیستم، کوشش ها مصروف امور تکنولوژیک چاپ، مانند بررسی اصلاح چاپ ها، چاپ های مسروقه و اسلوب های چاپ و... گردید.

بررسی چاپ و شکل مادی کتاب ها، کتابشناسی تحلیلی یا انتقادی (Critical Or Analitical) نام گرفت و به توصیف تفصیلی و ظاهر کتاب ها، کتابشناسی توصیفی (Descriptive Bibloiography) اطلاق گردید... .

تفاوت آشکاری بین کتابشناسی تحلیلی و متنی وجود دارد. کتابشناسی تحلیلی، بیشتر به جنبه مادی کتاب به قصد استنباط رویکردهای کلی تولید آن در زمانی مشخص یا مکان ویژه ای می پردازد و بررسی جنبه های مادی کتاب، مثلاً صفحه عنوان، هوامش، شماره گذاری، اختلاف چاپ ها، ورق و ویژگی های فنی و هنری آن و بافت متن و... مربوط به این نوع از کتابشناسی است. کتابشناسی متنی بیشتر به متن کلمات مؤلف و بررسی متن مؤلف و انتقال این متن از نسلی به نسل دیگر و از مکانی به مکان دیگر می پردازد. همچنین بررسی ارتباطات بین متون مختلف از لحاظ سرقت، گزینش، اختصار، شرح، تعلیق، تقریر و... به این کتابشناسی مربوط است. از طریق کتابشناسی متنی، امکان انتساب کارهای مجهول به مؤلفان حقیقی فراهم می آید، همچنان که از طریق کتابشناسی تحلیلی، امکان انتساب کتاب به ناشر یا طابع به دست می آید. این دو کتابشناسی با هم در تحقیق هویت کتاب و تشخیص چاپ های تقلّبی از قانونی، مساعدت می کنند... .19

مهمّ ترین کتاب هایی که کتابشناسی را از این ناحیه مورد بررسی قرار داده اند، عبارتند از:

1. 1927، R.B.Mc Kerrow. An Introduction to Bibliography که هم اکنون یک اثر کلاسیک در این موضوع بوده و به سال 1927م با عنوان مقدمه بر کتابشناسی به چاپ رسیده است.

2. کتاب جدیدتری که تکلمه و دنباله کتاب اولی است با عنوان: Philip Gas Kell: A New Introduction to Bibliography (مقدمه ای جدید بر کتابشناسی 1972 م)

3. کتابشناسی نظام یافته

فهرست کتابشناسی را می توان به نقشه یا یک عکس یا تصویر توضیحی، مانند دانست. این فهرست، راهنمای شایسته ای برای یک کتابدار و کتابشناس، در جهان عریض و پر وسعت و آشفته کتاب خواهد بود. همچنان که هیچ کشتی بانی بدون وجود نقشه یا تصویر راهنما دریانوردی نکرده، در عالم کتاب نیز هیچ کتابداری نمی تواند بدون وسایل و فهرست های کتابشناسی، نقش مؤثر در این عرصه را داشته باشند.20

درخواست کتاب از طریق عنوان یا مؤلف یا موضوع، یک درخواست معمولی است که فهرست (اندیکس) کتابخانه، جواب گوی این نیاز خواهد بود. فهرست کتابخانه در جائی که محتویات یک کتاب مورد تقاضا باشد، جواب گو نخواهد بود، و یا در جائی که کتاب مورد نظر در کتابخانه موجود نباشد و یا اینکه مطلب مورد تقاضا در قالب نشریات و جزوه های کوچکی که معمولاً جزء فهارس نیستند، باشد... در اینجا تنها کتابشناسی[نظام یافته] است که با فهرست های مرتّب و منظم خود به این مهمّ می پردازد....