ربا در لغت و اصطلاح شرع و اقتصاد

ربا در لغت به معنای رشد و نموّ و علوّ و برتری است.(1) به گفته راغب اصفهانی، ربا زیادی بر سرمایه را گویند، ولی در شرع به زیاده هایی مشخص گفته می شود.(2)

مقدس اردبیلی نیز در این باره می نویسد:

ربا در لغت همان مطلق زیاد است و در شریعت نیز به افزوده در معامله و زیادی گرفتن در قرض (ربای قرض) گویند. پس ربا عبارت است از افزوده ای که افراد از وام دار خود می گیرند یا در معامله در شرایطی مشخص دریافت می کنند.(3)

صاحب جواهر نیز ربا را این گونه تعریف می کند:

ربا فروختن یکی از دو جنس مثل هم به جنس هم مثل خود است که کیلی و وزنی بوده و همراه با زیاده حقیقی یا حکمی باشد، یا قرض دادن چیزی (هرچند با وزن وکیل سنجیده

1- معجم مقاییس اللّغه.

2- راغب اصفهانی، معجم المفردات الفاظ القرآن، قم، چاپ خانه شریعت، انتشارات ذوی القربی، 1423 ه . ق، چ 2، ص 340 «ماده، رَبو».

3- احمد مقدس اردبیلی، مجمع الفائده و البرهان، قم، مؤسّسه نشر اسلامی، چ 2، ج 8 ، ص 451.نشود) و گرفتن زیادی.(1)

تعریف های فقیهان بیش تر بر این محور است، ولی از دیدگاه اقتصاددانان، ربا یا بهره تنها در قرض روی می دهد. به نظر اسمیت و ریکاردو، بهره، عوضی است که وام گیرنده از سودی که ممکن است بر اثر استثمار مال وام دهنده به دست آورد، به وی می پردازد.(2)

به بیان دیگر، بهره، قیمت پول است که به عنوان پاداش به وام دهندگان داده می شود.(3) بنابراین، روشن است که دایره ربا در نگاه فقهی، گسترده تر از دیدگاه اقتصادی است؛ زیرا اقتصاددانان، ربا را در داد وستدها، جاری نمی دانند.

تاریخ جایز شمردن رباخواری

تاریخ رباخواری به هزاران سال پیش از میلاد باز می گردد. ویل دورانت در این باره می نویسد:

از اسناد بر جای مانده از چهار هزار سال پیش از میلاد، به دست می آید که قراردادها را با نوشتن، گواهی می کردند و نیز آیین وام گرفتن در نزد آنان معمول بوده است و سودی سالیانه نزدیک به 15 تا 23 درصد به وام دهندگان می داده اند. ربا از جنس خود کالا دریافت می شده است. کاهنان نیز به مردم قرض رِبَوی می دادند. هرکس باید بدهی خود را

1- شیخ محمدحسن نجفی، جواهرالکلام، پژوهش: شیخ عباس قوچانی، بیروت، دار احیاءالتّراث العربی، چ 7، ج 23، ص 334.

2- حسن محمدتقی الجواهری، الرّبا فقهیا و اقتصادیّا، بیروت، دارالمرتضی، 1969 _ 1970، ص 333.

3- سیدعبّاس موسویان، پس انداز و سرمایه گذاری در اقتصاد اسلامی، قم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه، 1376، چ 1، ص 62.

می پرداخت؛ در غیر این صورت، وام دهنده می توانست فرزند بدهکار را به گروگان بگیرد.(1)

الف) رباخواری در ملّت های باستان

1 _ سومریان

آیین وام گرفتن و سود دادن نزد سومریان مرسوم بوده است. آنان کالا یا زر و سیم را به قرض می گرفتند و در برابر سود سالیانه، از همان جنس، بین 15 تا 33 درصد به وام دهنده می دادند.(2)

2 _ بابل

در بابل بهره ربایی بسیار زیاد بود. دولت آن را سالانه 20 درصد برای وام فلزی و 33 درصد برای وام جنسی قرارداد کرده بود. بازرگانان به این اندازه هم بسنده نمی کردند و با به کارگیری منشیان زبردست قانون را زیر پا می گذاشتند.(3)

3 _ آشوریان

در میان آشوریان، بانک های خصوصی به بازرگانان و دارندگان صنایع وام می دادند و در مقابل، سودی برابر با 25 درصد می گرفتند.(4)

4 _ هند

در هند قدیم نیز 18 درصد بهره برای وام می پرداختند.(5)

1- میثم موسایی، تبیین مفهوم و موضوع ربا از دیدگاه فقهی، تهران، مؤسسه تحقیقات پولی و بانکی، 1377، چ 2، ص 3.

2- ویل دورانت، تاریخ تمدّن، ترجمه: احمد آرام و دیگران، تهران، چاپ کیهانک، صفا و سهند، چ 3، ج 1، ص 151.

3- ویل دورانت، تاریخ تمدّن، ترجمه: احمد آرام و دیگران، تهران، چاپ کیهانک، صفا و سهند، چ 3، ج 1، ص 270.

4- ویل دورانت، تاریخ تمدّن، ترجمه: احمد آرام و دیگران، تهران، چاپ کیهانک، صفا و سهند، چ 3، ج 1، ص 322.

5- ویل دورانت، تاریخ تمدّن، ترجمه: احمد آرام و دیگران، تهران، چاپ کیهانک، صفا و سهند، چ 3، ج 1، ص 464.

5 _ مصر باستان

در تمدّن قدیم مصر، رباخواری آزاد بود و تنها قانون هایی برای کاستن آن وجود داشت. برای نمونه، به موجب قانون لوخوریوس _ از پادشاهان سلسله بیست و چهارم _ هیچ گاه جایز نبود سود آن قدر بالا رود که مقدار آن به اندازه اصل سرمایه برسد.

6 _ یونان و روم

در یونان، پیش از دوران اصلاحات و قانون گذاری معروف سولون و در رم پیش از این که قانون الواح دوازده گانه رباخواری تصویب شود، رباخواری به گونه ای نامحدود رایج بود. عادت شده بود که هرگاه بدهکار نمی توانست قرض خود را بپردازد، برده وام دهنده می شد، ولی قانون سولون این عادت غیر انسانی را برداشت و گفت: «هیچ کس از راه بدهی، برده دیگری نمی شود».(1)

ویل دورانت در شرح انقلاب سولون می نویسد:

او با قانون معروف خود، یعنی «قانون برداشتن بارها و تعهّدات» توانست همان گونه که ارسطو می گوید همه وام های فردی و دولتی را لغو کند. بدین گونه اراضی اتیکه را از بند گرو آزاد کرد. افزون بر این، تمام کسانی را که دچار بردگی شده بودند، آزادی بخشید. وی افرادی را که در خارج از کشور به عنوان برده به فروش رفته بودند، باز گرداند واز آن پس، این کار را ممنوع کرد.(2)

بنابراین، سولون همه بردگان را آزاد کرد و سودی که برای یک بدهی

1- تبیین مفهوم و موضوع ربا از دیدگاه فقهی، ص 3؛ ابراهم زکی الدین بَدَوی، نظریه الرّبا المحرم فی الشریعه الاسلامیه.

2- ویل دورانت، تاریخ تمدّن، ترجمه: امیرحسین آریان پور و دیگران، تهران، 1370، چاپ کیهانک، صفا و سهند، ج 2، ص 134.

پرداخت می شد، از 12 درصد بیش تر نمی شد.(1) در روم، تنظیم کنندگان الواح دوازده گانه به تقلید از قانونی که در یونان اجرا شد، سود را به 12 درصد اصل بدهی کاهش دادند.

آلبرماله درباره رباخواری رومیان می نویسد: برخی از شوالیه ها صرّاف بودند و از راه بهره و نزول ثروتمند می شدند. از مردم روم، به نرخ کم وام می گرفتند و به ساکنان ایالت ها، به میزان گران تر، قرض می دادند. آنان بیش تر برای سناتورهامعامله می کردند. چنان چه بروتروس، دوست سیسرون که از اعضای مهمّ مجلس سنا و از اشخاص پاک دامن آن زمان به شمار می رفت، از سوی اسکاپتیوس به یکی از سرزمین های جزیره قبرس، به نرخ 48 درصد، مبلغی قرض داد و چون آن شهر نتوانست در تاریخ مشخص شده، قرض خود را بپردازد، اسکاپتیوس سوارانی از حاکم خواست و تالار شورای شهر را به محاصره درآورد تا آن که پنج نفر از اعضای شورا از گرسنگی مردند.(2)

ژوستنین در قانون گذاری معروف خود، نسبت 12 درصد را تنها برای تاجران و مانند آنان، جایز دانست در حقّ دیگر قشرها، دستور داد تا از 4 درصد بیش تر نباشد.(3)

1- الرّبا فقهیا و اقتصادیّا، ص 318؛ نظریه الربا المحرم، ص 1.

2- آلبرماله و ژول ایزاک، تاریخ رم، برگردان: میرزا غلام حسین زیرک زاده، تهران، دنیای کتاب و علمی، 1362 ه . ش، چ 1، ص 134.

3- محمد مجتهد شبستری، رباخواری یا ظالمانه ترین استعمار اقتصادی، قم، چاپ خانه حکمت، 1346، ص 16؛ الرّبا فقهیّا و اقتصادیّا، ص 318.