پیش گفتار

الَّذینَ یَأْکُلُونَ الرِّبا لا یَقُومُونَ إِلاّ کَما یَقُومُ الَّذی یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطانُ مِنَ الْمَسِّ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَیْعُ مِثْلُ الرِّبوا وَ أَحَلَّ اللّهُ الْبَیْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبوا فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَهٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهی فَلَهُ ما سَلَفَ وَ أَمْرُهُ إِلَی اللّهِ وَ مَنْ عادَ فَأُولئِکَ أَصْحابُ النّارِ هُمْ فیها خالِدُونَ. (بقره: 275)

کسانی که ربا می خورند (در قیامت) بر نمی خیزند، مگر مانند کسی که بر اثر تماس شیطان، دیوانه شده است (نمی تواند تعادل خود را حفظ کند؛ گاهی زمین می خورد و گاهی بر می خیزد). این بدان سبب است که گفتند: «داد و ستد هم مانند رباست (و تفاوتی میان آن دو نیست.)»؛ درحالی که خدا بیع را حلال و ربا را حرام کرده است. (زیرا فرق میان آن دو بسیار است) و اگر کسی اندرز الهی به او رسد و (از رباخواری) خودداری کند، سودهایی که در گذشته (پیش از نزول حکم تحریم) به دست آورده، مال اوست (و این حکم، گذشته را در بر نمی گیرد) وکار او به خدا واگذار می شود (گذشته او را خواهد بخشید) ولی کسانی که باز گردند (و بار دیگر این گناه را انجام دهند) اهل آتش اند و همیشه در آن می مانند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

ای علی! بی گمان این مردم به زودی با اموالشان دچار فتنه و آزمایش می شوند و در دین داری بر خدا منّت می گذارند. با این حال، انتظار رحمت او را دارندو از قدرت و خشم خدا خود را ایمن می پندارند. حرام خدا را با شبهه های دروغین و هوس های غفلت زا حلال می کنند. شراب را به بهانه این که آب انگور است و رشوه را که هدیه است و ربا را که نوعی معامله است، حلال می شمارند.(1)

پیشینه تاریخی ربا و رباخواری، به هزاران سال پیش از میلاد می رسد. مبارزه با رباخواری نیز، با همان تاریخ هم زمان است. نه تنها ادیان آسمانی بلکه

1- نهج البلاغه، ترجمه: محمد دشتی، انتشارات پارسایان، چ 2، 1379، ص 291، خطبه 156.

فیلسوفان و قانون گذاران نیز با آن مخالفت ورزیده اند. این خود، زشتی ذاتی این کار، و مخالفت آن با فطرت سلیم انسانی را نشان می دهد.

بی گمان در میان حرام های شریعت اسلام، حرامی به پایه حرمت ربا نمی رسد و در میان فروع دین غیر از «دوستی با دشمنان دین» که در آن جا نیز هم چون ربا به شدّت برخورد شده است، گناهی را نمی توان یافت که کیفری مانند کیفر ربا داشته باشد.(1)

استناد به قرآن و روایات و اجماع مسلمانان بر حرام بودن آن، جای هیچ گونه تردیدی در اصل حرام بودن آن باقی نمی گذارد.(2)

در متن های دینی معتبر، با لحن های گوناگون، از زشتی ربا سخن به میان آمده و از رباخوار به شدّت نکوهش شده است. «اعلان جنگ خداوند و رسولش با رباخوار»، «زشت تر بودن آن از زنای با محارم»، «خبیث ترین کسب ها»، و... از جمله تعبیرهایی است که در کم تر حرامی می توان نمونه آن را جست.

با وجود همه تأکیدات و تهدیدهایی که درباره رباخواری وارد شده است، با تأسف پس از فروپاشی نظام سنّتی دینی در غرب پس از رنسانس و ایجاد بانک های رباخوار در غرب و گسترش نظام رباخواری در کشورهای اسلامی، امروزه کم تر جامعه ای (چه مسلمان و چه غیر مسلمان) را می توان یافت که در

1- سید محمدحسین طباطبایی، تفسیر المیزان، بیروت، مؤسسّه الاعلمی للمطبوعات، چ 3، ج 2، ص 409.

2- شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام ، 1414 ه . ق، چاپ مهر، ج 18، ص 117.

دام این بلای خانمان سوز گرفتار نباشد و از پی آمدهای زشت، آشکار و نهان آن در امان مانده باشد.

رباخواران از همان آغاز تحریم ربا در اسلام، با به وجود آوردن ابهام در ماهیّت ربا و با این بیان که «بیع هم مثل رباست» (بقره: 275) و فرقی میان آن دو وجود ندارد، در برابر حکم تحریم ربا ایستادند، ولی خداوند به روشنی فرمود: بیع و ربا تفاوت ماهوی دارند و خداوند بیع را حلال و ربا را حرام کرده است. این جواب قاطعی بود که مهر خاموشی بر لبان رباخواران نهاد، ولی جنگ فقر و غنا، پایان نیافت و امروزه همان شبهه ها در لفّافه ای نوین و با شیوه ای مدرن در جامعه بشری مطرح است و به بهانه های واهی، بشر را به سیاه چال های گوناگون می کشاند.

تمرکز ثروت در دست شمار اندکی ربا خوار (که بیش تر یهودی هستند) و نیز استعمار و چپاول ملّت ها و کشورها از سوی دولت های ربا گیرنده و ده ها آثار ویران گر دیگر، از جمله آثار شوم رباخواری است. یکی از نامزدهای ریاست جمهوری برزیل، فراگیر شدن ربا در جامعه جهانی را جنگ جهانی سوم خواند؛ یک جنگ بی صدا، ولی نابود کننده! جنگی که از سوی کشورهای رباخوار علیه کشورهای امریکای لاتین و کشورهای جهان سوم پی گیری می شود؛ امروزه به سبب بدهی های سنگین خارجی که نرخ بهره تأثیرگذارترین سلاح آن می باشد و از بمب اتم نیز شکننده تر است، جهان سومی ها هر روز ناتوان تر از گذشته می شوند.

آثار زیان بار ربا، نه تنها در عرصه اجتماع، بلکه در تک تک افرادی که به گونه ای با آن در ارتباط هستند، پی آمدهای منفی بر جای می گذارد. بی گمان

درآمدی که از راه خبیث ترین کسب ها به دست آید و لقمه نانی شود و در شکم فرزندان این جامعه قرار بگیرد، پی آمدهای زشت فردی و اجتماعی در پی خواهد داشت؛ زیرا به فرموده امام صادق علیه السلام :

اثر مال حرام در نسل انسان ظاهر می شود.(1)

بی شک، این همه ناامنی و فشارهای روحی اجتماعی، برخاسته از همین لقمه های حرامی است که از راه های گوناگون جمع شده است. این مسایل، وظیفه ای سنگین بر دوش فرهیختگان جامعه می نهد تا از هر وسیله ممکن برای بیداری افراد جامعه بهره بگیرند و گامی در راه مبارزه با رباخواری بردارند. در این میان، رسانه صدا و سیما با توجّه به فراگیر بودن آن در جامعه و فراوانی مخاطب هایش، رسالت سنگینی دارد. نوشته حاضر، تلاش ناچیزی است در این راستا که به سفارش مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما، فراهم شده است. امید که در درگاه الهی پذیرفته گردد.

1- شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام ، 1414 ه . ق، چاپ مهر، ج 7، ص 81 ، باب 1 از ابواب مایَکْتَسِبُ به، ح 3.