حسابرسی از منظر قرآن و احادیث

در طول تاریخ اسلام، مسلمانان و علمای دینی همواره به استناد قرآن، احادیث و روایات پیامبر اسلام، امامان و بزرگان دینی ادعایی مبنی بر جامعیت دین اسلام داشته و دارند و معتقدند که این منابع و در رأس آنها "قرآن" به‌عنوان کلام خداوند، فراگیری نسبت به تمامی موضوعات دارند.

یقینا ٌ همانطور که هر فرد یاهر شرکت در پایان دوره های مالی (ماهانه یا سالانه) خود اقدام به حسابرسی از اقلام مالی می‌کند.تا به نکات مثبت ومنفی کارنامه ( صورتهای مالی ) خود دست یابد و در دوره های بعد از آن استفاده کند و در جهت پیشبرد اهدافش از آن کمک بگیرد. حال هر شخصی می تواند قبل از اینکه از مرحله زندگی دنیوی به مرحله برزخ وقیامت قدم بگذارد بایستی حسابرسی از دوران زندگی خود داشته باشد، همانطور که پیامبر اکرم حضرت محمد صلی... علیه وآله فرمودند: حَاسِبُوا أَنْفُسَکُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا وَ زِنُوهَا قَبْلَ أَنْ تُوزَنُوا وَ تَجَهَّزُوا لِلْعَرْضِ الْأَکْبَر.

پیش از آنکه به حساب شما برسند خود به حساب خویش برسید، و قبل از آنکه مورد سنجش قرار گیرید خویشتن را بسنجید، و خود را براى رستاخیز بزرگ آماده کنید. در این مقاله سعی بر آن است تا با استفاده از آیات نور و کلام اله مجید نکاتی هرچند کوتاه دراین خصوص تقدیم گردد.

حسابرسی در قیامت به دو شیوه صورت می گیرد:

الف-سنگینی و سبکی اعمال

((والوزن یومئذ الحق فمن ثقلت موازینه فاولئک هم المفلحون و مَن خفّت موازینه فاُولئک الذین خسروا انفسهم بما کانوا بآیاتنا یظلمون))
سنجش اعمال در آن روز حق است،پس کسانی که اعمال وزن شده آنان سنگین و بی ارزش باشد، به سبب این که همواره به آیات ما ستم می ورزیدند، به خود زیان زده و سرمایه وجودشان را تباه کرده اند.

ب-سنجش اعمال نیک و بد

((یوم یکون الناس کالفَراش المبثوت و تکون الجبال کالعهن المنفوش فأما من ثقلت موازینه فهو فی عیشة راضیة و اما من خفت موازینه فامه هاویة و ما ادراک ماهیة نار حامیة))
روزی که مردم مانند پروانه پراکنده اند،و کوه ها مانند پشم حلاجی شد؛پس آنکس که حسناتش سنگین باشد، در عیش و خوشی پسندیده است و آنکس که حسناتش سبک باشد، جایگاهش هاویه است و تو چه می دانی هاویه چیست؟ آتشی بسیار سوزنده.در ادامه دیدگاه های دیگری از این لحاظ مورد بررسی قرار می گیرد.

1- استقلال رأی حسابرس

خداوند نیز در قرآن سوره مائده آیه 49) در مورد استقلال می فرماید " در بین مردم طبق دستور خدا داوری کن و از هوی و هوس آنها پیروی مکن".پیامبر اسلام صلی... علیه وآله می فرماید" از مردم بی نیاز باشید و یک چوب مسواک هم از آنها نخواهید. استوار باش و رفتار خویش را در باره ی مردم نیک ساز. استوار باشید و چه نیک است که استوار باشید".امام علی (علیه السلام) نیز در مورد استقلال می فرماید " برای مسند قضاوت و دادگری بهترین اشخاص را انتخاب کن، کسی که کاری بر او سخت و دشوار نیاید و نزاع کننده و مخالف، رأی خویش را بر او تحمیل نکند".از آیه ی قرآن، سخنان پیامبر اسلام و امام علی چنین استنباط می‌شود که جوهره و روح قضاوت و حسابرسی ساتقلال رأی است. اگر داور و حسابرس استقلال رأی نداشته باشند، مردم در مورد قضاوت و نظر او تردید خواهند داشت. قرآن شرط داوری و قضاوت را دوری از هوی و هوس، پیامبر اسلام بی نیازی و امام علی جلوگیری از تحمیل نظر دیگران می دانند. همان چیزی که امروزه به صراحت در استانداردهای حسابرسی تدوین شده توسط مجامع حرفه¬یی دنیا به‌ویژه حسابداران رسمی آمریکا بدان تأکید می‌شود.

2- دانش و تجربه ی حسابرس

قران در موارد بسیار زیادی تأکید بر علم و دانش کرده است، به طوری که در اولین آیهایی که بر پیامبر اسلام نازل شده، به وی دستور داده است"بخوان" سوره علق (آیه ا)
امام صادق (علیه السلام) از نقل پیامبر اسلام(ص) می فرمایند" هر کس کاری را بدون داشتن علم و دانش انجام دهد، خرابی در آن کار بیشتر از اصلاح در آن است".امام علی (علیه السلام) می فرماید" هر کسی تجربه ش کم باشد، زود گمراه می‌شود و فریب می خورد. هر معرفت و شناختی نیازمند تجربه است. برترین پس اندازها و توشه ها، دانش است که به کار گرفته شود. اگر کسی بدون علم و دانش در بین مردم فتوی داده و حکمی صادر کند، زمین و آسمان بر او لعن و نفرین می فرستند. عدل بر چهار عنصر است: بر فهمی ژرف نگرنده، دانش پی به حقیقت برنده، نیکو داوری کردن و در بردباری استوار بودن".از مجموعه آیات قرآن و سخنان پیامبر اسلام و امامان شعیه چنین استنباط می‌شود که داشتن دانش و تجربه در امر داوری، ضروری و این دو لازم و ملزوم یکدیگرهستند. به همین دلیل، عده¬یی نیز معتقدند که دانش شرط لازم و تجربه شرط کافی در انجام هر امر تخصصی و از جمله حرفه¬ی حسابرسی است.

3- مراقبت و دقت حرفه ایی

خداوند نیز در قرآن در سوره نساء (آیات 58و135 ) می فرماید "خدا به شما امر می‌کند که امانات را به صاحبان آنها باز دهید و چون میان مردم قضاوت می‌کنید به عدالت داوری کنید.... ای اهل ایمان نگهدار عدالت باشید و برای خدا موافق حکم خدا شهادت دهید، هر چند به ضرر خود یا پدر و مادر و خویشان شما باشد. برای هر کسی که شهادت می دهید چه غنی باشد یا فقیر، نباید در حکم شهادت از هیچ کدام از آنها طرفداری کرده، از حق عدول نمائید....".امام علی (علیه السلام) می فرماید " همانا انسان در حساب کردن هیچ مسامحه و اهمالی را نمی پذیرد. بنابراین، بر خود فرض می ماید که کارهای خود را تصحیح و تذهیب نماید...".

علاوه بر این، امام علی (علیه السلام) می فرماید" کجایند پرهیزگاران در تجارت و پاکان آراسته در کردارشان... من مالک اشتر را بر شما فرمانروا کردم. مالک اشتر شخصی است که از هیچ کس نمی ترسد و هرگز خطایی از او سر نمی زند. در آنچه باید با احتیاط عمل کرد کندی بکار نبندد و نسبت به هر چیزی که باید محتاط باشد و صبر نماید، هیچ وقت شتاب نکند... کسی بر مسند قضاوت بنشیند که اگر به ناحق حکم راند و پس از آن متوجه شد از بازگشت به سوی خداوند خودداری ننماید، آزمند و طمع کار نباشد، بدون رسیدن به کنه کاری، به اندیشه¬ی اندک اکتفا نکند... البته وفا و صدق قرین یکدیگرند و من سپری نگهدارنده تر از وفای به عهد سراغ ندارم... آنکس که حساب نفس خود کرده، سود برد و آن کس که از آن غافل ماند، زیان دید و هر که ترسید، ایمن شد و هر کس پند گرفت، بینا شد، فهمید و آن که فهمید دانش ورزید".امام صادق (علیه السلام) نیز می فرماید " اظهار نظر در مورد چیزی از قبل آنکه درباره آن مطمئن باشی، موجب تباهی می‌شود".از مجموع آیات قرآن و سخنان امام علی و امام صادق چنین استنباط می‌شود که دقت، مواظبت و مراقبت حرفه ایی برای انجام امور تخصصی از اهمیت ویژه یی برخوردار است. بالطبع حسابرسان نیز باید در انجام وظایف تخصصی مراقبت و دقت حرفه ایی لازم را داشته باشند.

4 - شناخت موضوع حسابرسی

.پیامبر اسلام (صلی... علیه وآله) به صراحت به شناخت قبل از اقدام تأکید می نماید و می فرماید" کار اندک که با بصیرت و دانش انجام گیرد، بسیار است و کار بسیار که با نادانی صورت گیرد، اندک است".امام علی (علیه السلام) نیز می فرماید" آگاه باش که کار اندک و مداوم همراه با آگاهی و شناخت کافی بهتر از کار زیاد اما بدون آگاهی و شناخت نزد خداست".از سخنان پیامبر اسلام و امامان شیعه چنین استنباط می‌شود که حسابرس قبل از شروع عملیات حسابرسی باید نسبت به موضوع شناخت و آگاهی کافی کسب کند. زیرا، شناخت قبل از عمل، انسان را از انجام صحیح کار مطمئن می سازد.

5 - مشاوره

.خداوند نیز در قرآن در سوره شورا می فرماید"... و کارشان را با مشورت با یکدیگر انجام می دهند... در امور با یکدیگر مشورت کنید...".پیامبر اسلام (صلی... علیه وآله) نیز می فرماید " هر کس فقط وابسته به نظر خودش بود گمراه می‌شود".

امام علی (علیه السلام) نیز می فرماید"بر فرد عاقل است که به رأی و نظر خود، رأی و نظر عقلای دیگر را اظافه کند و به علمش علم حکمای دیگر را جمع کند. یا هشام! نشست و برخاست با اهل دین مشرف دنیا و آخرت است و مشورت با عاقل نصحیت گو، میمنت و برکت و رشد و توفیق از خداوند است. پس اگر به تو اشاره کرد، فرد عاقل خیر خواه نصیحت گو، پس بر حذر باش از خلاف که همانا در آن ملامت است... هر کس با دانایان مشورت کرد به راه درست هدایت می‌شود... مشورت کن با مردان عاقل که همانا امر نمی کنند به تو به جز خیر و نیکی و بر حذر باش که خلاف آن عمل نمایی که این فساد در دین و دنیاست".امام صادق (علیه السلام) به نقل از پیامبر اسلام می فرماید "مشورت با انسان عاقل، رشد و توفیق از خداوند است...".از مجموع آیات قرآن و سخنان پیامبر اسلام و امامان شیعه استنباط می‌شود که اسنان به طور اعم و حسابرس بطور اخص درموضوعاتی که تخصص ندارد یا ابهام دارد باید با کارشناسان و عقلای آن موضوع خاص مشورت نماید و همه متفق القولند که مشورت با انسانهای صادق وکاردان به دانش انسان اضافه و او را از پشیمانی نجات می¬دهد. حتی معتقدند عدم مشورت موجب فساد در دین و دنیا خواهد شد.

6 - برنامه ریزی و تقسیم کارحسابرسی

خداوند در قرآن، سوره نساء (آیه 58) می فرماید "خداوند به شما امر می‌کند که امانت را به اهلش بسپارید...".پیامبر اسلام (صلی... علیه و آله) نیز می فرمایند: پس از آن در حال نویسندگانت بنگر و بهترین ایشان را از جهت راستی گفتار و درستی کردار بکارهایت بگمار... برای هر کاری از کارهایت رئیس و کارگردانی از نویسندگان قرار ده که بزرگی کارها او را مغلوب وناتوان نکند و بسیاری کارها او را پشیمان نسازد... پس در کارهایشان کاوش و رسیدگی نما و بازرس های راستکار و وفادار بر آنان بگمار زیرا، جلوگیری و بازرسی تو بر کارهای آنها، سبب می¬شود که آنان امانت داری و مدارا و نرمی با رعایا را مبنای عمل خویش قرار دهند".به استناد آیات و سخنان مزبور، باید شایستگی و لیاقتهای اشخاص شناسایی و آنگاه تقسیم کار بر اساس این شایستگی ها انجام شود. بالطبع برنامه ریزی برای شناسایی توامندیها و لیاقت¬های تیم حسابرسی و آنگاه تقسیم کار بر اساس این توامندیها در حسابرسی نیز بسیار ضروری است.

7- سنجش امری عقلانی

هرچند که حسابرسی و ارزیابی وسنجش به معنای کاربرد عدد و شمردن و شماره است ولی مقصود ما در این جا، حسابرسی و محاسبه درگفتار، رفتار وکردار و حتی در نیات، تصمیمات درونی و دستاوردهای نفسانی و ملکات روحی و روانی است. به این معنا که هر کسی به حکم «حاسبوا قبل آن تحاسبوا» به ارزیابی و حسابرسی خود بپردازد پیش از آن که دیگران از جمله خداوند در دنیا و یا آخرت به حسابرسی و ارزیابی او و اعمالش اقدام کند؛ به‌ویژه آن که هرکسی نسبت به خود و اعمال خویش آگاه تر و داوری عادل تر است؛ چنان که خداوند در قرآن در این باره می فرماید:«الانسان علی نفسه بصیره ولو القی معاذیره؛ انسان به خویش آگاهی و شناخت دقیق و کامل دارد، هرچند که درمقام بیان و عذر و توجیه تراشی می پردازد و به دیگران چنین چیزی را القا می‌کند.رسیدگی هرکس به اعمال و رفتار و نیات و ملکات خویش به‌عنوان محاسبه و حسابرسی نفس مطرح می باشد که بخشی از مساله و موضوع حسابرسی در آموزه های قرآن است. درآموزه های قرآنی به دسته دیگر از موضوع اشاره و تاکید می‌شود که از آن به حسابرسی خداوند نسبت به امور پیش گفته یاد می‌شود.

برای هردسته از حسابرسی می توان آثار و کارکردهای روانی و اجتماعی و نیز دنیوی و آخروی برشمرد که دراین جا نخست برای روشن شدن ارزش وجایگاه حسابرسی و محاسبه نفس به این آثار و کارکردها اشاره می‌شود تا با توجه به اهمیت موضوع و ارزش آن به شناسایی موارد و موازین حسابرسی و محاسبه نفس پرداخته شود.

8 - کارکردها و آثار حسابرسی

برای حسابرسی، کارکردها و آثار روانی و اجتماعی چندی در آموزه های قرآنی بیان شده است این کارکردها بیش تر به مساله بینش و نگرش حسابرسی خداوند در قیامت و آثار آن در زندگی روزانه انسان در دنیا توجه دارد؛ چنان که به کارکردهای بینش معاد و نگرش رستاخیز دراین دنیا توجه داده شده و آثار و کارکردهای آن تبیین و تحلیل گردیده است، با این همه می توان برخی از کارکردهایی را که قرآن برای بینش و نگرش معاد و حسابرسی در قیامت و رستاخیز یاد کرده است به حوزه محاسبه نفس و خود ارزیابی گسترش داد.از کارکردهای روانی و روحی که قرآن برای ایمان به مساله حسابرسی و ارزیابی در رستاخیز بیان می‌کند، حالت روانی و خوف بندگان از خداست؛ به این معنا که کسی که به اندیشه ارزیابی اعمال و نیات درآخرت باور داشته باشد و این موضوع به شکل بینش و نگرش وی در آید، می کوشد تا اعمال و رفتار و نیات خویش را تصحیح کند و برپایه موازین و معیارهای پذیرفته شده الهی و وحیانی تصمیم گرفته و عمل کند.

خداوند در آیه ۳۹ سوره احزاب می فرماید:«الذین یبلغون رسالات الله و یخشونه و لایخشون احدا الا الله و کفی بالله حسیبا؛ کسانی که پیام خداوند را به دیگران می رسانند و تنها از او می ترسند و نسبت به او خشیت دارند؛ زیرا تنها خدا را حسابرس و ارزیاب نیات و کارهایشان می شمارند و او برای حسابرسی بس است.

اندیشه بینش و نگرش حسابرسی چه از خود و چه از سوی دیگری موجب می‌شود تا انسان همواره از این که در آینده مورد بازخواست قرار می گیرد، دل نگران باشد و اعمال و تصمیمات خویش را به درستی انجام دهد و بر پایه موازین پذیرفته شده عمل کند.خود ارزیابی که به درستی انجام پذیرد و فرد خود را موظف بداند تا پس از ارزیابی به اندازه کژاندیشی و کژروی، خود را تنبیه کند، موجب می‌شود تا کم کم به بازسازی تصمیم و اعمال خویش پردازد. این همان چیزی است که خودارزیابی و محاسبه نفس را مفید و سازنده می‌کند.

از دیگر کارکردهای روحی و روانی ارزیابی و حسابرسی می توان به موضوع تقوا و ایجاد زمینه مناسب برای رشد آن در انسان اشاره کرد. کسی که باور دارد که خداوند همه تصمیمات و اعمال ظاهری و باطنی آدمی را ارزیابی و داوری می‌کند و با میزان حق می سنجد، موجب می‌شود تا او حالتی در خود پدید آورد که از آن به تقوا یاد می‌کنند. تقوا به معنای بازداشتن خود از هر اندیشه و کردار و منشی که بیرون از چارچوب های پذیرفته شده الهی است و با ایجاد توانایی و قدرت در خود برای آن که هرعمل و اندیشه را در چارچوب آموزه های وحیانی و عقلانی انجام دهد و قوا و نیروها و ظرفیت های آشکار و نهان خویش را مهار و تعدیل و در راستای اهداف وحیانی و تکاملی به کار گیرد.بنابراین می توان باور حسابرسی در روز رستاخیز بلکه در دنیا را عاملی مهم در ایجاد بستر مناسب برای تقوای الهی برشمرد؛ از این رو خداوند در آیه ۴ سوره مائده می فرماید: واتقوا الله ان الله سریع الحساب؛ از خدا تقوا پیشه کنید؛ زیرا به درستی که خداوند حسابرس تندی است و با سرعت هرچیزی را ارزیابی و داوری می‌کند.

در محاسبه نفس نیز چنین حالت روحی و روانی در انسان پدید می آید؛ کسی که می کوشد تا همواره اندیشه و اعمال و رفتارش را مورد ارزیابی و داوری قرار دهد، به نوعی تقوای درونی دست می یابد و می کوشد تا در راستای اهداف و موازین پذیرفته شده خود، توانایی ها و ظرفیت های خویش را تعدیل و مهار کند و به کار گیرد و از ورود در حوزه هایی که به اهداف و یا رسیدن به آن زیان می رساند خودداری ورزد.در حقیقت ایمان به حسابرسی و باور به آن سبب توجه و مواظبت بیش تر آدمی در اصلاح خود می‌شود و انسان می کوشد تا همواره خود را کنترل نماید و به اصلاح اموری اقدام کند که در هنگام داوری، نادرستی و فساد آن را فهمیده و درک نموده است. خداوند با توجه به این انگیزه و تاثیر عامل حسابرسی، به آدمی دستور می دهد که خود را کنترل کند و مواظب رفتار و اعمال و تصمیمات خویش باشد: یا ایهاالذین آمنوا علیکم انفسکم لایضرکم من ضل اذا اهتدیتم الی الله مرجعکم جمیعا فینبئکم بما کنتم تعملون؛ ای کسانی که ایمان آورده اید بر شماست که خود را مراقبت و مواظبت کنید؛ هرگاه هدایت شد کسی که گمراه است به شما آسیب و زیانی نمی رساند؛ همه شما به سوی خداوند باز می گردید و خداوند شما را به آنچه می کردید آگاه می سازد. (مائده آیه ۱۰۵)]

از کارکردهای روانی ایمان به حسابرسی که بازتاب های آن نیز در عمل اجتماعی بروز و ظهور می‌کند، می توان به تعهد و مسئولیت پذیری در انسان اشاره کرد. کسی که به حسابرسی معتقد است دراعمال خویش به اصل تعهد، پای بند می‌شود و با آن که می داند که به ظاهر کسی نیست که از او بازخواست کند با این همه خویش را موظف به انجام آن می داند و برپایه تعهدات و موازین پذیرفته شده عمل می‌کند. (لقمان آیه ۱۴ و ۱۵)

دراعمال اجتماعی، انسان های متعهد و مسئولیت پذیر به قانون بهتر عمل می‌کنند و پیش از آن که پاسبان ایشان افراد و دوربین ها و دستگاه های متنوع و مختلف جاسوسی و قانونی باشد، وجدان بیدار آنان است که به خود ارزیابی اعمال و رفتارشان می پردازد. از این رو انسان های مومن، به قوانین پذیرفته شده و پای بندی بیش تری نشان می دهند و اعمال و رفتار خویش را با عرف پذیرفته شده عقلایی نیز هماهنگ و سازگار می سازند.از این جاست که محاسبه گران نفس و خود ارزیابان، به تعهدات و مسئولیت های اجتماعی خویش پای بند هستند و از حقوق مردم حفاظت می‌کنند و از کتمان حق خودداری می ورزند و راضی نمی شوند تا حقی به کتمان ایشان از کسی گرفته شود. (بقره آیه ۲۸۳و ۲۸۴)اطاعت ازخداوند و عمل به آموزه های وحیانی (نساء آیه ۸۵ و ۸۶)، پای بندی به توحید و پیروی از انسان های خداجو و خداشناس(لقمان آیه ۱۵)، هدایت به سوی راه راست و مستقیم (اسراء آیه ۱۳ و ۱۵) و نیز مراقبت برایمان وپرهیز از گمراهی (مائده آیه ۱۰۵) از دیگر آثار باور به بینش و نگرش حسابرسی است که قرآن بدان اشاره می‌کند.ازکارکردهای اجتماعی حسابرسی و ارزیابی می توان به انجام اعمال نیکو و کردار و منش نیک اجتماعی و هنجاری اشاره کرد. قرآن در آیه ۸۶ سوره نساء با اشاره به این کارکرد اجتماعی حسابرسی بیان می دارد که چگونه باور به حسابرسی موجب می‌شود تا شخص در کوچک ترین تا بزرگ ترین رفتار فردی و اجتماعی خویش، تغییر ایجاد کند و رفتارش را با موازین عقلایی و وحیانی هماهنگ سازد.

ایمان و آگاهی به حسابرسی و ارزیابی و داوری اعمال و تصمیمات از سوی خداوند در روز رستاخیز و حتی دنیا موجب می‌شود تا آدمی از رفتارهای نابهنجار اجتماعی پرهیز کند و به منش و کنش اجتماعی خویش با توجه به معیارهای پذیرفته شده سامان دهد.خداوند در آیه ۱۱ و ۱۱۳ سوره شعراء بیان می دارد که ایمان به حسابرسی موجب می‌شود تا دیگران را تحقیر نکند.بازدارندگی انسان از فخر فروشی و مباهات به دیگری و دوری از تکاثر و ثروت اندوزی از دیگر کارکردهای هنجاری و اجتماعی است که قرآن برای حسابرسی برمی شمارد. (تکاثر، آیات ۱تا ۸)از دیگر کارکردهای اجتماعی ای که قرآن برای حسابرسی بیان می‌کند، موضوع اجتناب از اختلافات و دوری از درگیری های مذهبی است که در بسیاری از جوامع رواج دارد. قرآن بیان می دارد که باور به حسابرسی موجب می‌شود تا جامعه به این باور برسد که درمسائل مذهبی به درگیری اقدام کند و اختلافات را دامن زند. (مائده، آیه ۴۸)

9 - موارد حسابرسی

در آموزه های قرآنی موارد مشخصی بیان شده که درباره آن ها حسابرسی انجام می‌شود. البته حسابرسی نسبت به مواردی که قرآن بیان می‌کند از نظر سطح و درجات از شدت و ضعف برخوردار است. در برخی از موارد حسابرسی سخت و شدید خواهد بود و در برخی دیگر از شدت کم تری برخوردار است.از جمله این موارد می توان به حسابرسی نسبت به طغیان گری و سرکشی (طلاق آیه ۸)، بیدادگری و ظلم و ستم (یونس آیه ۲۳)، کافران (لقمان آیه ۲۳)، گمراهی (انعام آیه ۱۲۸) کم فروشی در معاملات (مطففین آیه ۱ تا ۶)، جرم و جریمه (الرحمن آیه ۳۹ تا ۴۱)، استکبارورزی (نساء آیه ۱۷۲)، شرک (نحل آیه ۲۷ و انبیاء آیه ۲۲ و ۲۳) کتمان حقیقت (بقره آیه ۲۸۳ و ۲۸۴)، تکذیب اهل حق و پیامبران (نمل آیه ۸۴)، نفاق (احزاب آیه ۱۳ و ۱۴)، عدم اجابت دعوت حق (رعد آیه ۱۸)، قطع رابطه با خویشان (رعد آیه ۲۱) و عدم پای بندی به پیمان ها (همان) اشاره کرد.اگر به این موارد به خوبی توجه شود، این نظریه را می توان اثبات کرد که مسایل عمومی و اجتماعی، بیشترین مسایلی است که در قیامت، انسان از آن ها بازخواست می‌شود و می بایست نسبت به آن ها پاسخ گو باشد. انسانی که باورهای نادرست و شرک آلود داشته باشد و توحید را نپذیرد، در نگرش و کنش و منش خویش به درستی عمل نمی کند، از این رو می توان میان امور اعتقادی با امور اجتماعی نیز پیوند ناگسستنی برقرار کرد.به هر حال بازخواست از نیات و ملکات نفسانی انسان (بقره، آیه ۲۸۴) و نیز فراگیری بازخواست و محاسبه (انعام، آیه ۵۲) از اموری است که نمی توان بدان بی توجه بود. همه می بایست در اعمال و نیات خویش به مسئله حسابرسی توجه داشته باشند و تصمیمات و نیات خود را براساس آن سامان دهی کنند.از دیگر مواردی که از آن بازخواست می‌شود، زنده به گور کردن دختران است که امروزه به شکل سقط جنین ظاهر شده است. در آمارهای رسمی به‌ویژه در چین آمده که سالیانه میلیون ها دختر به هنگام شناسایی در زهدان و رحم سقط می شوند و زنده زنده در گور دستگاه های مدرن ریخته شده و به صورت های مختلف مورد بهره برداری انسان های به ظاهر متمدن قرار می گیرند. ساختن انواع و اقسام کرم های نرم کننده از جنین انسان در مهد به ظاهر تمدن و حقوق بشر یعنی فرانسه به گونه ای است که در چند سال اخیر محموله های جنین کودکانی که به این کشور از همه نقاط اروپا ارسال می شد، فریاد برخی را بلند کرد. به هر حال سقط کودکان و به‌ویژه دختران از اموری است که از آن بازخواست شده و مورد حسابرسی سخت و شدید قرار خواهد گرفت. (تکویر، آیات ۷ و ۸)از دیگر مسایلی که از آن بازخواست می‌شود می توان به ولایت اهل بیت (تکاثر، آیه ۸)، ولایت علی(ع) (صافات، آیه ۲۴) و نعمت های خداوند (تکاثر، آیه ۸) اشاره کرد.

10 - ضرورت خود ارزیابی یا محاسبه نفس

آموزه های قرآنی بیان می‌کند که شخص مومن می بایست به محاسبه نفس و خود ارزیابی اقدام کند. در آیه ۱۸ سوره حشر درباره لزوم حسابرسی به اعمال خویش می فرماید: یا ایهاالذین آمنوا اتقوالله و لتنظر نفس ما قدمت لغد و اتقوالله ان الله خبیر بما تعلمون؛ ای کسانی که ایمان آورده اید تقوای خدا پیشه کنید؛ هر کسی باید بنگرد که چه چیزی را برای فردای خویش پیش می فرستد و از خدا بپرهیزید و تقوای خود پیشه کنید؛ زیرا خداوند به آن چه می‌کنید آگاه است.

در این آیه دو بار بر تقوای الهی تأکید شده تا انسان را بیدار و هشیار گرداند. شگفت این که این مسئله را به محاسبه نفس و خودارزیابی ارتباط می دهد تا آدمی هوشیار گردد و خود به ارزیابی اعمال خویش برای فردای قیامت اقدام کند.در همین آیه این مطلب بیان می‌شود که تقوا می تواند زمینه ساز مراقبت فرد شود و میان تقوا و علم به حسابرسی و مراقبت، ارتباط محکم و استواری ایجاد می‌شود.محاسبه نفس امری است که در قیامت نیز ادامه خواهد یافت و خداوند خود انسان را به محاسبه خویش مأمور می سازد تا به حکم الانسان علی نفسه بصیره ولو القی معاذیره؛ خود به محاسبه آگاهانه از خویش بپردازد.آن گاه که نامه اعمال هر کسی را به دست وی می سپارند از او می خواهند که خود به ارزیابی و محاسبه اعمال خویش بپردازد و داوری کند؛ زیرا هر کسی به اعمال خویش آگاه تر است: اقرأ کتابک کفی بنفسک الیوم علیک حسیبا (اسراء، آیه ۱۴)حسابرسی انسان از خود در قیامت به گونه ای است که کفایت از هرگونه حسابرسی دیگری می‌کند و نیازی نیست تا کسی از بیرون به حسابرسی او اقدام کند. (اسراء، آیه ۱۴)به هر حال انسان باید هم در اندیشه حسابرسی روز قیامت خداوند باشد و هم خود به ارزیابی و حسابرسی اعمال خویش بپردازد که خود بهترین داور و حاکم است.

نمونه‌ای از آیات حسابرسی در قرآن مجید

1 آل عمران 25 فَکَیْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِیَوْمٍ لا رَیْبَ فیهِ وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ ما کَسَبَتْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ

پس چگونه خواهد بود حال آنها هنگامی که جمع آوریم آنان را در روزی که هیچ شکّی در آن نیست؟ و هر کس به تمام جزای اعمال خود خواهد رسید و به کسی ستم نخواهد شد.
2 انبیاء 1 اقترب للناس حسابهم و هم فی غفلة معرضون:
مردم را (هنگام) حسابرسی (آنچه در مدت عمرشان انجام داده اند) نزدیک شده در حالی که آنان با (فرو افتادن) در غفلت (از دلایل اثبات کننده معاد) روی گردانند.
3 بقره 281 وَ اتَّقُوا یَوْماً تُرْجَعُونَ فیهِ إِلَی اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّی کُلُّ نَفْسٍ ما کَسَبَتْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ
بترسید از روزى که در آن روز بسوى خدا باز میگردید سپس هر شخصى پاداش عمل خود را خواهد یافت و ستم نمى‏بیند.
4 نحل 93 وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ:
یقینا شما از آنچه انجام می‌دادید، بازپرسی خواهید شد
5 مجادله 18 یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَما یَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلی‏ شَیْ‏ءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْکاذِبُونَ: روزى که خداوند همگى آنان را برانگیزد، آنگاه [مشرکان‏] براى او به همان گونه سوگند یاد مى‏کنند که براى شما یاد مى‏کنند و گمان مى‏کنند که حقى در دست دارند، بدانید که آنان دروغگویانند
6 بقره 284 انْ تُبْدُوا مَا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحَاسِبْکُمْ بِهِ اللَّه
اگر آنچه را در دل دارید، آشکار سازید یا پنهان، خداوند شما را بر طبق آن، محاسبه می‌کند
7 غاشیه 25 إِنَّ إِلَیْنا إِیابَهُمْ ـ ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا حِسابَهُمْ
رجوع آنان به سوی ما است سپس حساب آنان بر ما است.
8 تکاثر 8 ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ:
سپس در آن روز (همه شما) از نعمتهایی که داشته‌اید بازپرسی خواهید شد
9 انبیاء 47 وَ کَفَیٰ بِنَا حَاسِبِینَ:
و کافی است که ما حساب کننده باشیم

نتیجه گیری:

از مجموع آیات متعدد قرآن و سخنان پیامبر اسلام و امامان شیعه که در این مقاله به اختصار به آنها اشاره شد، چنین استنباط می‌شود که اسلام به صراحت به ضرورت حسابرسی و نقش آن در اصلاح امور اقتصادی و اجتماعی اشاره می‌کند. از آنجا که همه‌ی آنچه بشر در زندگی خود از آن برخوردار است، نعمت‌های الهی محسوب می‌شوند، بنابراین همه‌کار‌های او مورد سوال واقع خواهد شد، چرا که همه‌ کارهایی که انسان انجام می‌دهد، به گونه‌ای تصرف در نعمت‌های الهی می‌باشد. لذا با این توجیهات بایستی در خصوص همه آنها پاسخگو بوده و چه بهتر که از هم اکنون بفکر آخر و عاقبت کارهایمان باشیم.

علاوه بر این، قرآن، پیامبر اسلام و امامان شیعه به موضوعاتی از قبیل استقلال رأی، دانش و تجربه، مراقبت و دقت حرفه ایی، شناخت موضوع، مشاوره، برنامه ریزی و تقسیم کار در حسابرسی تاکید کرده اند. بنابراین، حسابرسی و عناصر اصلی آن ریشه در اسلام داشته و مورد حمایت آن می باشد.

منابع:
* قرآن، سازمان تبلیغات اسلامی، افست، 1366
* عاملی، حر، وسایل الشیعه، موسسه آل البیت، 1376
* سجادی. دکترحسین، ضرورت حسابرسی از دیدگاه اسلام
* سبحانی. آیت اله جعفر، تلخیص از منشور جاوید، ج 9
* سایت موسسه تحقیقات ونشر معارف اهل بیت علیه السلام
* مقاله نقش حسابرسی و محاسبه نفس در زندگی انسان – samamos.com

نویسنده: محمود رضا باقری تودشکی

کارشناس امور عمومی و پشتیبانی فرهنگی اداره تبلیغات اسلامی شهرستان خمینی شهر