آداب باطني و ظاهري تلاوت قرآن

قرائت كتاب خدا مورد تأكيد آيات قرآن و احاديث اهل بيت علیهم السلام بوده و از جهات مختلف اهمّيّت آن ذكر شده است. در قرآن كريم مي‌فرمايد: هر اندازه مي‌توانيد قرآن بخوانيد(مزمّل/30) و در روايتي از پيامبر اسلام نقل شده كه فرمود: قرآن ضيافت الهي (سفره‌ي مهماني خدا) است هر چه مي‌توانيد از آن برداريد(ميزان الحكمه/8/74) و در روايتي از امام صادق علیه السلام نقل شده كه فرمودند: سزاوار است كه انسان مؤمن نميرد، مگر آن كه قرآن را فرا گرفته باشد يا در حال فراگيري آن باشد(كافي/2/444) و نيز از ايشان نقل شده كه فرمودند: مراتب بهشت به تعداد آيات قرآن است. به قاري قرآن مي‌گويند: بخوان و بالا برو.ميزان الحكمه/8/74.

الف: آداب ظاهري قرائت قرآن كريم

وقتي انسان در محضر شخصيّت بزرگي قرار مي‌گيرد، بسيار مؤدّب و با ظاهري آراسته حاضر مي‌شود. قرائت قرآن نيز نوعي شرفيابي به محضر قرآن كريم و صاحب آن سخن يعني حضرت حق است، چرا كه از طرفي “قرآن خواندن” سخن گفتن با خداست. از رسول خدا نقل شده كه فرمودند: هر كس دوست دارد با خدايش سخن بگويد، قرآن بخواند(كنزالعمال/11/2257/ص510) و از طرف ديگر، “قاري قرآن” خود را مخاطب سخن خداوند مي‌يابد و هنگامي كه خدا با ما سخن مي‌گويد، بايد تمام مقدّمات،شرايط و آداب حضور را رعايت كنيم تا بهره‌ي بيشتري ببريم و مورد لطف و محبّت او واقع شويم.

آداب ظاهري قرائت قرآن عبارتند از:

1ـ طهارت(غسل و وضو)

خداوند در قرآن كريم مي‌فرمايد: جز پاكان دست بدان(قرآن) نزنند(واقعه/79). طهارت و پاكيزه بودن قاري،ادب در مقابل قرآن كريم است و اين امر لازم است چرا كه قرآن كلام خداست و بزرگداشت و احترام آن بر همگان لازم است. اين امر چند بعد دارد:

^ وضو و غسل واجب: هرگاه انسان بخواهد كه جايي از بدن خود را به خط قرآن بگذارد، واجب است كه وضو بگيرد و يا اگر در حالت جنابت (يا حالت‌هاي زنانه)است غسل كند.

^ وضوي مستحبّ: وضو شرط كمال قرائت قرآن است، از اينرو مستحبّ است انسان در هنگام قرائت با وضو باشد. در روايتي از امام علي علیه السلام نقل شده كه فرمودند: به كسي كه قرآن را در غير نماز بخواند و با وضو باشد، بيست و پنج ثواب و به كسي كه بدون وضو بخواند، ده ثواب داده مي‌شود.وسائل الشيعه/ب13/ح3

2ـ رعايت بهداشت(پاكيزگي)

اين مطلب از دو محور مورد توجّه است:

الف ـ بهداشت دهان(مسواك): نقل شده كه يكي از خصوصيّات پيامبر اسلام اين بود كه در هنگام عبادت به‌ويژه تلاوت قرآن و نماز شب، دندان‌هاي مباركشان را مسواك مي‌زدند(آشنايي با تلاوت قرآن/18) و اين كار را به مسلمانان نيز توصيه مي‌كردند. پيامبر اسلام فرمودند: راه قرآن را پاكيزه كنيد. گفته شد: اي رسول خدا راه قرآن چيست؟ فرمود: دهان‌هاي شماست. پرسيدند: با چه چيزي؟ فرمود: با مسواك زدن.ميزان الحكمه/6/85

ب ـ پاكيزگي لباس و بدن: سزاوار است لباس و بدن انسان در هنگام قرائت قرآن، از آلودگي‌ها مثل خون و… پاك باشد تا مبادا قرآن نجس شده و مورد اهانت قرار گيرد.

3ـ دعا قبل از تلاوت قرآن

براي انجام هر كاري كه انسان انجام مي‌دهد، آمادگي لازم است و براي ورود به فضاي قرآن نيز خوب است انسان آماده شود و اين آمادگي به وسيله‌ي دعا حاصل مي‌شود. در مورد شروع قرآن دعاهاي متعدّدي از معصومين نقل شده كه ما دعايي را كه امام صادق مي‌خوانده‌اند نقل مي‌كنيم:

اَللّهُمَّ اِنِّي اُشْهِدُ اَنّ هذا الْكِتابَ الْمُنْزَل مِنْ عِنْدِكَ عَلي رَسولِكَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدُالله وَ كَلامُكَ النّاطِق عَلي لِسانِ نَبِيِّكَ.

4ـ استعاذه(پناه به خدا از شرّ شيطان)

خداوند در قرآن مي‌فرمايد: هنگامي كه قرآن مي‌خواني، از شرّ شيطان مطرود به خدا پناه ببر(نحل/98). استعاذه دستور خدا به قاريان قرآن است و پيامبر اسلام قبل از قرائت، اعوذبالله من الشّيطان الرّجيم مي‌گفت(سنن النّبي/211).استعاذه بايد به صورت حقيقي باشد تا مؤثّر واقع شود و خداوند به ما پناه دهد و ما را اصلاح كند.

5 ـ بسم الله الرّحمن الرّحيم گفتن

قرآن كريم به پيامبراكرم دستور مي‌دهد كه: اي پيامبر بخوان به نام پروردگارت.

بسم الله شعار مقدّس مسلمانان است كه در اوّل هر كار يا گفتاري آورده مي‌شود تا با نام خدا، مُهر و نشانه‌ي الهي به آن بخورد. امّا در مورد قرآن دو نكته‌ي حايز اهمّيّت است:

الف: بسم الله الرّحمن الرّحيم كه اوّل سوره‌هاي قرآن است، يكي از آيات هر سوره است و فقط سوره‌ي توبه بسم الله الرّحمن الرّحيم ندارد و از اينرو در هنگام تلاوت سوره‌ها از ابتداي آن، لازم است كه اين آيه‌ي شريفه در اوّل سوره قرائت شود، ولي در اوّل سوره‌ي برائت خوانده نشود.

ب: در صورت شروع قرائت از وسط(بين آيات) هر سوره، مي‌توان با بسم الله يا بدون آن شروع كرد. ضمناً گفتن اعوذ بالله من الشّيطان الرّجيم قبل از شروع تلاوت قرآن لازم است. يعني اگر قاري خواست بسم الله بگويد، لازم است قبل از آن “استعاذه” كند و اگر نخواست كه بسم الله بگويد، با استعاذه شروع كند.

6ـ قرائت از روي قرآن

در روايات متعدّدي به ما توصيه شده كه قرآن را از روي نوشته‌ي آن بخوانيم و حتّي يكي از اصحاب امام صادق به نام اسحاق بن عمار از ايشان سؤال كرد: فدايت شوم، من قرآن را از حفظ دارم، بهتر است آن را از حفظ بخوانم يا از روي نوشته‌ي آن(مصحف)؟ امام‌ فرمود: آن را بخوان و در مصحف(نوشته‌ي قرآن) نظر كن زيرا آن بهتر است، آيا نمي‌داني كه نگاه كردن به مصحف عبادت است.كافي/2/4ـ613

7ـ بلندي و كوتاهي صدا در قرائت

الف: بلند خواندن قرآن: در رواياتي آمده است كه امام سجّاد با صداي بلند قرآن مي‌خواند تا اهل خانه بشنوند و نيز سقّايان هنگام عبور از كنار منزل امام باقر توقّف مي‌كردند و به قرائت قرآن آن حضرت كه با صداي بلند مي‌خواند، گوش مي‌دادند.وسائل الشيعه/4/858

ب: آهسته خواندن قرآن در اين موارد لازم است:

1. هنگامي كه بلند خواندن قرآن، موجب ريا شود و اين عبادت را بي‌‌ارزش كند.
2. در جايي كه بلند خواندن قرآن، موجب آزار و اذيّت ديگران شود، مثل قرائت در هنگام استراحت و خواب همسايگان يا در حال عبادت ديگران در مسجد و…
3. هنگامي كه بلند خواند قرآن، ضرر و زيان جسمي داشته باشد، چرا كه ضرر به جسم حرام است امّا قرائت قرآن مستحبّ است.
4. آهسته خواندن قرآن(حمد و سوره) در نمازهاي ظهر و عصر براي مرد و زن، و در نمازهاي ديگر براي زنان هنگامي كه نامحرم صداي آنان را بشنود، واجب است.

8 ـ تلاوت قرآن با صداي زيبا(هنرمندانه)

پيامبراكرم مي‌فرمايد: همانا صداي نيكو و زيبا زينت قرآن است.بحارالانوار/18/190

خواندن قرآن با صداي زيبا، موجب مي‌شود كه شيريني و دلربايي قرآن جلوه‌گر شود. از اينرو خود پيامبر نيز قرآن را با صداي خوش مي‌خواند، به طوري كه گفته‌اند: او بهترين صوت قرآن را در بين مردم داشت.بحارالانوار/92/326

زيبا خواندن قرآن، غير از خواندن آن به صورت مطرب و غنا است، به طوري كه مناسب مجالس لهو و لعب باشد كه در اين صورت حرام است.استفتائات قرآني/37

9ـ قرائت قرآن با لحن عربي

در روايات از پيامبر نقل شده كه قرآن را با لحن عربي بخوانيد.كافي/2/450

بسياري از زبان‌شناسان عرب و قرآن‌پژوهان، برآنند كه قرآن داراي موسيقي و آهنگ خاصّ خود است كه در هيچ متن عربي ديگر نيست. استاد شهيد مطهّري مي‌نويسند: مسأله‌ي ديگري كه مربوط به سبك قرآن است و از قديم مورد توجّه بوده است، مسأله‌ي آهنگ‌پذيري قرآن است…قرآن يگانه نثري است آهنگ‌پذير.نبوّت/229

10ـ مكان تلاوت

قرائت قرآن، در هر مكان مطلوب است، امّا در دو مورد سفارش خاص شده است:

الف ـ مسجد: از پيامبر روايت شده كه فرمودند: مسجدها را براي قرآن ساخته‌اند.

وسائل‌الشيعه/3/493

ب ـ منزل: از پيامبر اسلام روايت شده كه فرمودند: خانه‌هاي خود را با تلاوت قرآن نوراني كنيد و آنها را گورستان نسازيد، همانگونه كه يهوديان و مسيحيان چنين كردند(زيرا فقط در معابد نماز خوانده) و خانه‌هاي خويش را از عبادت تهي ساختند. هر خانه‌اي كه در آن قرآن زياد تلاوت شود، خير و بركت آن افزوده مي‌گردد و اهل آن در وسعت قرار مي‌گيرند و آن خانه براي اهل آسمان نورافشاني مي‌كند، آنگونه كه ستارگان براي اهل دنيا نور مي‌دهند.كافي/2/446

11ـ زمان قرائت

زمزمه‌ي كلمات الهي، در هر حال و زمان نيكوست، چرا كه سخن گفتن با معشوق، زمان نمي‌شناسد. عاشق دلداده هميشه در انتظار فرصتي است تا با يار خويش خلوت كند و گفتگو نمايد. از اينرو رسول خدا به امير مؤمنان علي مي‌فرمايد: در هر حال و هر شرايطي قرآن تلاوت كن.وسائل الشيعه/4/839

بر زنان در زمان حالت‌هاي زنانگي(حيض و نفاس) و بر همه‌ي افراد در حالت جنابت، حرام است كه سوره‌هايي را كه سجده‌ي واجب دارند بخوانند.

12ـ مقدار قرائت قرآن

هر اندازه كه انسان با خدا ارتباط داشته باشد كم است، از اينرو خدا به ما دستور مي‌دهد كه آنچه براي شما ميسّر است قرآن بخوانيد.مزمّل/20

امّا در روايت اهل بيت كمترين مقدار قرائت در هر شب، ده آيه معيّن شده است. از امام باقر از رسول خدا : هر كس در هر شب ده آيه بخواند، از جمله‌ي بي‌خبران و غافلين نوشته نخواهد شد.كافي/1/612

و در روايات متعدّدي پنجاه آيه توصيه شده. از امام صادق‌ روايت شده: قرآن پيمان خدا با مردم است، پس يقيناً براي شخص مسلمان، سزاوار است كه با دقّت در پيمان خويش بنگرد و از آن در هر روز پنجاه آيه بخواند و در روايات متعدّدي نيز توصيه به ختم قرآن به‌ويژه در ماه مبارك رمضان شده است، ولي از عجله در روخواني قرآن نهي شده است و توصيه شده كه با توجّه و ترتيل خوانده شود.كافي/1/617

بر زن‌ها در حالت‌هاي زنانگي(حيض و نفاس) و بر هر شخص جنب مكروه است كه بيشتر از هفت آيه(سوره‌هاي غير سجده‌دار)بخواند و خواندن سوره‌هايي كه سجده‌ي واجب دارند براي آنها حرام است.

13ـ گوش دادن و سكوت

ادب شنونده‌ي قرآن، آن است كه در هنگام قرائت قرآن سكوت كند. خداوند در قرآن كريم مي‌فرمايد: هنگامي كه قرآن خوانده مي‌شود، گوش فرا دهيد و خاموش باشيد، شايد مشمول رحمت خدا شويد.اعراف/204

و در روايتي از امام سجّاد علیه السلام آمده است: كسي كه حرفي از كتاب خدا را بشنود بدون اين كه خود قرائت كند، خداوند برايش حسنه‌اي مي‌نويسد و يكي از گناهان او را محو مي‌كند و مقام او را يك درجه بالا مي‌برد.كافي/2/612

14ـ حفظ احترام قرآن

به پاره‌اي از مصاديق و موارد حفظ احترام قرآن اشاره مي‌كنيم:

1. نگهداري قرآن در جاي مناسب و با ظاهري آراسته و تميز.
2. مؤدّب نشستن در حضور قرآن.
3. رحل گذاشتن زير قرآن.
4. رو به قبله نشستن در هنگام قرائت، تا توجّه قلبي بهتري حاصل شود.
5. قرائت قرآني كه در خانه است از روي آن، به صورتي كه قرائت آن را ترك نكند. يكي از چيزهايي كه در پيشگاه الهي از انسان شكايت مي‌كند، قرآني است كه بدون استفاده مانده و غبار گرفته باشد و خوانده نشود.كافي/1/613
6. در مكان و زمان نامناسب، قرآن تلاوت نكند(موارد آن قبلاً بيان شد)تا موجب اهانت به قرآن فراهم نيايد.
7. چيزي روي قرآن نگذارد.
8. اگر قرآن بر زمين افتاد، فوراً بردارد و احترام كند(هر چند كه در اين موارد كفّاره‌ي خاصّي ندارد).استفتائات قرآني/121
9. گذاشتن قرآن بر روي چيز نجس(مثل خون و…) حرام و برداشتن آن واجب است. استفتائات قرآني/15
10. اگر جلد قرآن با ورق و خط آن نجس شد، بايد فوراً آن را آب بكشد. (استفتائات قرآني/14)

مفسّر عاليقدر قرآن فيض كاشاني مي‌نويسد: قاري قرآن، بايستي در چهره‌ي خود ادب مناسب را حفظ كند… هنگام تلاوت شايسته است رو به قبله باشد و سر خود را پايين اندازد. چهار زانو بنشيند و به جايي تكيه نكند و نشستن او در چهره‌ي متكبّران نباشد.اگرچه تنها نشسته باشد، چنين پندارد كه در برابر استاد خود نشسته است.المحجّهْْ البيضاء/2/219

هر چند كه حفظ احترام قرآن، حكم عقل و عقلاست، ولي در روايات اهل بيت علیهم السلام نيز به اين امر مهم ارشاد شده است، از امام صادق علیه السلام نقل شده كه خداوند در روز قيامت، درباره‌ي قرآن مي‌فرمايد: به عزّتم و جلالم و ولايت خودم قسم كه امروز اكرام مي‌كنم كساني را كه تو را اكرام كردند و خوار مي‌سازم كساني كه تو را خوار ساختند.وسائل الشيعه/4/827

15ـ سجده كردن در هنگام تلاوت آيات سجده‌دار

در قرآن كريم، پانزده آيه وجود دارد كه در هنگام خواندن يا شنيدن آنها، انسان يك سجده مي‌كند:

الف: چهار آيه از اين آيات، سجده واجب دارد كه به نام سوره‌هاي سجده‌دار يا عزائم نامند. اين آيات عبارتند از: سجده،آيه‌ي15ـ فصّلت،آيه‌ي37 ـ نجم، آيه‌ي آخرـ علق،آيه‌ي آخر.

ب: يازده مورد ديگر از آيات فوق، سجده‌ي مستحبّ دارند كه عبارتند از: (اعراف،آيه‌ي آخر) ـ (رعد،آيه‌ي15) ـ (نحل،آيه‌ي50)ـ(اسراء،آيه‌ي109)ـ (مريم،آيه‌ي58 )ـ (حج، آيات18و77)ـ (فرقان، آيه‌ي60) ـ (نمل، آيه‌ي26)ـ (ص،آيه‌ي24)ـ (انشقاق،آيه‌ي21).

اگر آيه‌اي كه سجده‌ي واجب دارد از ضبط صوت يا راديو و تلويزيون يا پخش غير مستقيم شنيده شود، لازم نيست سجده نمايند. ولي اگر از دستگاهي كه صداي انسان را به صورت مستقيم پخش مي‌كند شنيده شود، سجده واجب است و مستحبّ است در سجده اين ذكر گفته شود:

ذكر سجده: لا اله الاّ الله حقّاً حقّاً لا اله الاّ الله ايماناً و تصديقاً لا اله الاّ الله عبوديّهْْ ورقّاً سَجَدْتُ لَكَ يا رَبِّ تَعَبُّداً وَرّقاً لا مستكبراً و لا مستنكفاً بل انا عبدٌ ذليلٌ خائفٌ مستجيرٌ.عروهْْ الوثقي/1/31

16ـ قرائت با آرامش

آرامش در هر كاري موجب اتقان و صحّت آن مي‌شود و عجله در كارها، موجب نقصان آن مي‌گردد و اين امر در قرائت قرآن هم صادق است. در روايات متعدّدي به قاريان قرآن توصيه شده كه از عجله در قرائت پرهيز كنند. بلكه آن را با ترتيل بخوانند و هنگامي كه به آيات مربوط به بهشت برخورد مي‌كنند، توقّف كوتاهي كنند و از خداوند، تقاضاي بهشت نمايند و هنگامي كه به آيات مربوط به جهنّم مي‌رسند، توقّف كوتاهي كنند و به خدا پناه برند.كافي/2/617

17ـ قرائت با حالت حزن

مؤمن هنگام قرائت قرآن، چنان تأثير مي‌پذيرد و حالت جذبه و بيم پيدا مي‌كند كه بي‌اختيار اشك‌هاي او بر گونه‌هايش مي غلطد و اين گريه، گاهي از شوق و گاهي از حزن است، در روايات دستور داده شده كه قرآن را با حالت حزن بخوانيد.(ميزان الحكمه/8/89)

از پيامبراكرم نقل شده كه: هيچ چشمي نيست كه از قرائت قرآن گريه كند، مگر آن كه روز قيامت شاد و درخشان مي‌شود(ميزان الحكمه/8/89). در قرآن كريم در دو مورد انسان‌هايي را توصيف مي‌كند كه هنگام شنيدن آيات خدا گريه مي‌كنند و آنها را با اين وصف مي‌ستايد.سوره‌ي اسراء/109و مريم/58

18ـ اتمام قرائت

در برخي از روايات از پيامبراكرم و امام صادق علیه السلام آمده است كه قرائت قرآن را با جمله‌ي” صدق الله العليّ العظيم” ختم كنيد. يعني راست گفت خدايي كه والا و عظيم است.

بحارالانوار/95/400

19ـ ختم قرآن

خواندن قرآن، سخن گفتن با خداست و هر چه بيشتر شود، بهتر است و به هر صورت و در هر حال كه خوانده شود نيكوست. امّا در روايات بر ختم قرآن يعني قرآن را از ابتدا تا انتها خواندن تأكيد شده است و در رواياتي آمده است كه از امام سجّاد علیه السلام پرسيدند: كدام عمل فضيلت زيادي دارد؟ حضرت سجّاد علیه السلام جواب دادند: اين كه كسي قرآن را آغاز كند و به انجام رساند و هر زمان كه از اوّل قرآن شروع كرد، تا آخر برساند.(بحارالانوار/89/24)و در روايت ديگري از پيامبر نقل شده است كه هر كس يك ختم قرآن بخواند،يك دعاي مستجاب دارد.كافي/2/612