نوشتار حاضر ضمن تبیین فلسفه و چرایی ازدواج، به تحلیل و توضیح اهداف و فواید ازدواج در اسلام، آثار مخرب روانی و اجتماعی دوستی با نامحرم و موانع ازدواج و مهارت‌های رفع آن می‌پردازد.

نوشتار حاضر ضمن تبیین فلسفه و چرایی ازدواج، به تحلیل و توضیح اهداف و فواید ازدواج در اسلام، آثار مخرب روانی و اجتماعی دوستی با نامحرم و موانع ازدواج و مهارت‌های رفع آن می‌پردازد.

***

آیین ازدواج در نظام هستی

ازدواج و ترکیب و تولید و توالد و تناسل در عرصه‌گاه حیات جماد و نبات و حیوان بر اساس قوانین تکوین و جهت‌گیری صحیح غرایز صورت می‌گیرد. اراده و شعور و توجه حیوانات به این مسئله حیاتی و نظم و انضباطی که در امر ازدواج و همزیستی بین آنان است، هر دقت کننده‌ای را در دریایی از تعجب و شگفتی شناور می‌کند. دنیای پر از اسرار تخمگذاران و پستانداران در برنامه آمیزش و لقاح و توجه به حفظ تخم‌ها و یا حفظ جنین و نوزادان، آدمی را در پرده‌ای از حیرت و بهت می‌اندازد.

انسان و ازدواج

انسان برای انجام این مسئله حیاتی و برنامه عالی طبیعی باید بر مبنای مقررات و نظامات شرعیه و قوانین الهیه که در قرآن مجید و سخنان ملکوتی انبیا(علیهم‌السلام) و امامان(علیهم‌السلام) آمده عمل کند. مایه‌های اولیه این حقیقت به صورت غریزه، میل، دوستی، عشق و مهربانی در مرد و زن به اراده حکیمانه حضرت حق قرار داده شده است.

دين براي اينكه يك خانواده اصيل و پايدار تربيت كند و فرزندان صالح را كه در حقيقت تمدن هر جامعه مرهون آن فرزندان صالح است به بار بياورد، اساس خانواده را بر امور ديني سامان مي‌بخشد. ازدواج و گزینش همسر، انتخاب مطلوبترین همراه و ترسیم روشن‌ترین طریق سعادت و پاسخی مناسب به عالی‌ترین نیاز فطری انسان، یعنی وصول به کمال و سعادت است، وجود مبارك پيغمبر(صلّي‌الله عليه و آله و سلّم) فرمودند: «النِّکاحُ سنّتي فمن رَغِبَ عن سنّتي فليس منّي.» «ازدواج روش من است. هر کس از راه و روش من روي بگرداند، از من نيست.» حضرت در این روایت ازدواج را سنّت و روش خود معرفی می‌کنند یعنی ایمان انسان در سایه ازدواج کامل شده و از آلوده شدن به وسوسه‌ها و هوس‌های ناپاک محفوظ خواهد ماند. پس ازدواج به معناي اجتماع نر و ماده نيست چون اجتماع نر و ماده نه تنها در حيوانات هست در گياهان نیز وجود دارد. حضرت علی(علیه‌السلام) فرمود: «هیچ یک از یاران رسول خدا(صلّي‌الله عليه و آله و سلّم) ازدواج نکرد مگر اینکه ایشان پس از ازدواج آنان فرمود: ایمانشان کامل شد.» (مستدرک‌الوسایل، ج14، ص150) بنابراین ازدواج، بسترساز و زمینه ساز تکامل ایمان و دینداری در افراد است. ازدواج در منطق قرآن، به وجود آورنده مطمئن‌ترین و آرام‌بخش‌ترین رابطه‌ها و آغازگر زندگی به همراه طراوت، مودت و ایثار تلقی شده است.

قرآن دو عنصر محوري برای ازدواج بیان می‌کند که عامل تشكيل خانواده سالم و در پی آن، باعث تربيت فرزندان صالح است. می‌فرماید: «وَ مِنْ ءَايَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكمُ مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْكُنُواْ إِلَيْهَا وَ جَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فىِ ذَالِكَ لايَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ» «و از نشانه‌هاى او اينكه همسرانى از جنس خودتان براى شما آفريد تا در كنار آنان آرامش يابيد، و در ميانتان مودّت و رحمت قرار داد در اين نشانه‌هايى است براى گروهى كه تفكّر مى‌كنند!» (روم -21)

عنصر اول، «مَوَدَّةً» یعنی دوستي عاقلانه نسبت به هم است. دوستي اگر بر محور غريزه و جواني باشد، همين كه سن بالا رفت و غريزه اُفت كرد، اين پايه سست مي‌شود. اما اگر بر محور عقل و دين باشد، هر چه سن بالا رود، عقل و دين كامل‌تر مي‌شوند و دوستي بيشتر مي‌شود. اکنون در بين ما شيعه‌ها زن و شوهر سالمند علاقه‌شان به يكديگر بيش از علاقه دو جوان است چون آن علاقه، علاقه ديني است و حقّ يكديگر را مي‌شناسند. لذا فرمود: «وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَوَدَّةً».

عنصر دوم «رَحمَه» است. یعنی گذشت مهربانانه از لغزش‌هاي يكديگر. اگر زن و شوهر لغزش‌هاي يكديگر را مهربانانه نبخشند و هر كدام درصدد غرور و خودخواهي و كينه‌جويي باشند، کانون گرم خانواده به میدان جنگ تبدیل شده و به جدایی منجر می‌شود. همه ما يعني غير معصومين(عليهم‌السلام) بالاخره اشتباهاتي داریم. گاهي انسان تندي می‌کند، گاهي كندي می‌کند، گاهي خسته است. هر كدام از زوجین اگر غفلتي كردند، يك حرف تندي زدند، ديگري اگر با بردباري و بزرگواري اين را تحمل كند، طولی نمي‌كشد كه او برگشته و عذرخواهي مي‌كند آن‌وقت شيرينيِ آن صبر بيش از خيال انتقام‌جويي و امثال آن است. اين دو عامل است كه اساس خانواده را تشكيل مي‌دهد فرمود: «وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً».

در آیه دیگری قرآن می‌فرماید: «هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ» «زن و شوهر لباس یکدیگرند.» (بقره- 187) لباس انسان را از سرما و گرما محافظت مي‌كند. در سرد و گرم روزگار نیز زن و شوهر بايد حافظ يكديگر باشند. لباس حافظ آبروي انسان نیز هست. زن و شوهر نیز باید حافظ اسرار و آبروي يكديگر باشند. زن نباید اسرار شوهرش را به خانواده خویش منتقل كند. مرد هم نباید اسرار زنش را به خانواده خودش منتقل كند يعني زن و شوهر حافظ يكديگرند.

یکی دیگر از خصوصیات لباس این است که زینت برای انسان محسوب می‌شود. انسان بدون لباس زشت و بد قیافه می‌شود. زن و شوهر نیز باید زینت هم باشند. اگر بخواهیم زیبایی را در یک جمله کوتاه بیان کنیم، باید گفت هر چیزی که رنگ خدایی داشته باشد، زیباست چون خدا زیباست و زیبایی را نیز دوست دارد هر چیزی که ما را از غفلت، گناه و هوا و هوس دور کرده و به سمت و سوی خدا سوق دهد، به عبارتی دیگر هر آنچه که ما را در مسیر توحید یاری کرده و به خدا نزدیک کند و از غیر خدا دورگرداند، زیبا و برای انسان زینت است. بنابراین همسری زینت انسان است که او را از هرگونه گناه و هوس و آلودگی دور کرده و انسان را در مسیر درست زندگی قرار دهد و این زمانی میسر خواهد بود که هر یک از همسران به وظایف خود در قبال دیگری عمل کرده و هیچگونه کم کاری نسبت به وظایف خود در مقابل همسرش نداشته باشد و از طرفی توقعات بی‌جا نیز در بین نباشد. مثلاً اهمیت دادن به آراستگی، بها دادن به خواسته‌های معقول یکدیگر و... از مواردی است که زندگی با آنها زیبا می‌شود. «هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ».

نکته: تفاوت عمده دختر و پسري که تشکيل خانواده می‌دهند، با دختري و پسري که در يک جامعه بي‌بند و بار، رابطه جنسي برقرار می‌کنند، اين است که زن و شوهر مطابق تمثيل قرآني در حکم لباس يکديگر و مايه عفت و پوشيدگي هم می‌باشند و حال آن که دو تاي ديگر موجب برهنگي و بي‌عفتي يکديگر می‌شوند.

پذيرش و انجام امر مقدس ازدواج، پاسخي به نداي مذهب و سنت پيامبر عظيم‌الشأن و سرور کائنات و قافله سالار انبياء الهي است. بعد از ازدواج شخصیت انسان تبدیل به یک شخصیت اجتماعی می‌شود و خود را مسئول حفظ همسر و آبروی خانواده و تأمین وسایل زندگی فرزندان آینده می‌بیند. به همین دلیل تمام ابتکار و استعداد خود را به کار می‌گیرد و از ظرفیتهای وجودی خود کمال استفاده را می‌برد و به بالندگی بیشتری نایل می‌شود. (تفسیر نمونه، ج14، ص465) ازدواج، عبادت را ارزش و ارتقاء می‌بخشد. از نظر اسلام، عبادت فرد متأهل با مجرد يکسان نيست. رسول اکرم(صل‌الله علیه و آله و سلم) می‌فرمايند: «کسی که ازدواج کرده، خواب و استراحتش نزد خداوند از روزه‌داری و شب‌زنده‌داری افراد مجرد بافضیلت‌تر است.»

(مستدرک‌الوسایل، ج14، ص155)

انتخاب همسر در فرهنگ پاک اسلام، به خودی خود مستحب و کاری بسیار پسندیده و نیکوست. اما اگر مجرد ماندن، دامن پاک زندگی را به گناه و معصیت و فحشا و منکرات آلوده کند، در این صورت ازدواج و تشکیل زندگی ضروری و مسئله‌ای واجب و تکلیفی قطعی است. رسول مکرم اسلام در مورد اهمیت ازدواج می‌فرماید: «ما بُنِیَ فی الإسلامِ بِناءٌ أحَبَّ وأعَزَّ إلى‌اللّه عزوجل ِمنَ التَّزویجِ» «در اسلام هیچ بنایى ساخته نشد که نزد خداوند عزوجل محبوب‌تر از ازدواج باشد.» (بحارالانوار، ج103، ص222)