زبان و فکر

یکی از ویژگی های ذاتی انسان، این است که می تواند نشانه ها یا رمزها را جانشین اشخاص، اشیاء و اوضاع (به طور کلی پدیده ها) بکند که مجموع این علایم و رموز را در فرهنگ روان شناسی، «زبان»(language) گویند که هدف یا کار و وظیفه غایی آن ایجاد امکان «تفاهم» میان مردم است. هرگاه این علایم به صورت اشاره به دست، سر، چشم، لبها و ... باشند آنها را «زبان اشاره ای» یا «غیرکلامی» خوانند؛ و اگر شکل باشد، یعنی به صورت کلمه درآیند، «زبان کلامی» خوانده می شوند. انسان، زبان اشاره ای را سالها قبل از زبان کلامی، مورد استفاده قرار داده است و هنوز هم با وجود پیشرفتهای زیاد در رفتار گویایی، باز از بکار بردن زبان اشاره ای بی نیاز نیست.

زبان، ارزش و نقش بسیار مهمی در تفکر دارد، لکن برای تفکر، ضروری نیست؛ چنانکه حیوانات و کودکان خرسال می توانند بیندیشند و مسائلی را حل کنند، بدون اینکه به کمک زبان نیازمند باشند. مطالعه درباره کودکان ناشنوا نشان داده است که با وجود تعویق گویایی در ایشان از لحاظ رشد و تکامل تفکر همانند کودکان شنوا بوده اند. و این حقیقت نشان می دهد که تفکر می تواند بدون زبان رشد کند.

وقتی که شخص نمی خواهد افکارش را به دیگران اطلاع دهد و با آنها رابطه برقرار کند به نظر نمی رسد که محتوای فکر او لغات و دستور باشد. به عقیده ویگوتسکی(8) در بحث از «سخن گفتن درونی»(inner speach)(گفتگویی که در طول تفکر صامت انجام می گیرد) اینگونه زبان، قواعد دستوری به کار نمی برد و کاملاً ساختار بی دستوری دارد. واتسن (J.watson) «تفکر» را «سخن گفتن زیر صوتی»(subvocal talking) تعریف کرده است. ورف (B.L.Whorf)(9) می گوید: «ترکیب زبان فرد، عاملی است که روش ادراک او از محیط و چگونگی پاسخ دادنش به آن را تعیین می کند.»

در تفکر ارتباطی یا زبان برای ارتباط، طبعاً قواعد دستوری رعایت می شوند؛ یعنی دارای ساختار دستوری با قاعده ای است. زیرا گوینده می کوشد در شنونده، اثر بگذارد و میان خود و او ارتباط یا تفاهم و تعامل برقرار کند؛ و این ارتباط گفتاری یا نوشتاری بدون رعایت قواعد دستوری، دشوار و گاهی غیرممکن است.

اهمیت زبان را از لحاظ تفکر :

1. زبان به تشکیل مفاهیم، کمک می کند و هرکلمه، معنا یا مفهومی را می رساند که آن نیز پایه افکار می باشد.
2. زبان در تفکر و شیوه آن، مؤثر است.
3. کلمات در تجزیه و تحلیل کلیات پیچیده، کمک بزرگی به شمار می روند. اگر ما به کودک خردسال یک سکه یک تومانی و یک بشقاب گرد و سرپوش یک قوطی استوانه ای را نشان دهیم او می تواند دریابد که آنها از لحاظ شکل «گرد بودن» همانندند. زیرا او یاد می گیرد که سکه یک تومانی «گرد» است. بشقاب نیز «گرد» است، و سرپوش قوطی هم «گرد» می باشد و به این ترتیب، مفهوم «گرد» در ذهن کودک، پیدا می شود او می تواند بعدها آن مفهوم را درباره سایر اشیای همانند (گرد)، به کار برد (تجرید و تعمیم).
4. زبان به ما کمک می کند که توجه و دقت خود را روی افکاری متمرکز کنیم که در یاد نگاهداشتن آن دشوار است.
5. برقراری ارتباط میان ابعاد زمان (گذشته، حال، آینده) در تفکر، به کمک زبان انجام می گیرد.
خلاصه، کاربرد رمز یا نشانه، یکی از مهم ترین راههایی است که شخص درباره دنیایی که در آن زندگی می کند یادآورد و بیندیشد. و به عقیده گروهی از روان شناسان، ساختار زبان یک فرد در ماهیت تفکر او نقش مهمی ایفا می کند.

زبان و فرهنگ

زبان از مهم ترین و اساسی ترین وسایل پیدایش و گسترش و تکامل تمدن و فرهنگ انسان است.(10) زیرا به وسیله زبان است که می توان علم، فن، آداب و رسوم را از نسلی به نسل دیگر انتقال داد. به بیان دیگر، ما پیوسته در طول حیات خویش، مفاهیم و مقولات خود را از فرهنگ خود یا فرهنگ گروهی، که بدان متعلق و منتسب هستیم، کسب می کنیم. همچنین، صورت و شکلی که ما بر واقعیت می دهیم، تماماً شکل حقیقی جهان نیست؛ بنابراین، محیط رمزی یا نشانه ای شخص بالغ، محصول و نتیجه حیات گروه و جامعه است. این محیط رمزی، ترکیب تازه ویژه ای است که بر نیازهای ما و نیازهای گروهایمان بنا شده است. پس ساختار زبان، خواه به اوضاع حقیقی اشاره کند یا تصورات و اوهام،1) ساختار تازه ای را بر اساس نیازهای فرد یا گروه و جامعه، تشکیل می دهد؛ 2) بخش عمده رفتار فرد را در ارتباطش با محیط طبیعی و با مردم و حتی با خویشتن، سازمان می بخشد. به بیان دیگر، بیشتر خصایص هر زبان، مدیون حوادث سیاسی و اجتماعی جامعه و جهان است. زبان به اشکال شناخت و ادراک انسان، بستگی دارد. به این معنا که تاریخ زبان انسان تنها در ارتباط با تاریخ شکلهای معرفت او نسبت به جهان، قابل توجیه و بیان است. در واقع، زبان یک سیستم انتزاعی از معانی کلمات و رموزی است که برای همه جنبه های فرهنگ، که شامل خصایص گفتاری، نوشتاری، عددی، نشانه ها، و اشارات یا سایر ارتباطات غیرکلامی است.

از سوی دیگر، تحصیل هرگونه علم، و حتی تکامل و گسترش آن، تا حد زیادی، بر عامل زبان مبتنی است. به همین سبب، زبان آموزی پایه آموزش و یادگیری علوم و فنون است.و به تجربه، ثابت شده است که دانش آموزان و دانشجویان وقتی بهتر می توانند دروس مختلف را یاد بگیرند که زبان، زبانی که علم یا فن به آن گفته یا نوشته می شود، را خوب آموخته باشند. به این سبب است که در آموزش هر علم و فن، ابتدا سعی می کنند که داوطلبان را با زبان آن رشته، آشنا کنند تا یادگیری به سرعت و سهولت انجام گیرد. همین واقعیت، اهمیت توجه خاص به یادگیری و آموزش زبان فارسی را در مدارس، روشن می کند. زبانی که دانش آموز و دانشجو برای یادگیری علوم مختلف، بدان نیاز دارند نه زبانی که نه بدان می گویند، نه بدان می خوانند، نه بدان می نویسند. و آموزش زبان درست فارسی تنها وظیفه معلمان زبان و ادبیات فارسی نیست بلکه همه معلمان در همه سطوح و مقاطع تحصیلی و در همه درسها بدون استثنا موظف اند به درست نویسی و درست خوانی دقت بیشتری کنند و دراین مورد، هیچ گونه خطایی را از سوی محصلان نادیده نگیرند و همچنین، امکانها و فرصتهای زیادی فراهم آورند که محصلان (دانش آموزان و دانشجویان) به خواندن و نوشتن زیاد برانگیخته شوند. به عبارت دیگر، همه معلمان هرگونه نوشته محصلان (حتی رساله دکتری در پزشکی) را نه تنها از دیدگاه تخصصی بلکه از لحاظ درست نویسی نیز باید مورد ارزش یابی قرار بدهند. زیرا همه معلمان در همه مراحل آموزشی، ابتدا معلم زبان هستند سپس معلم دروس دیگر. چون زبان یعنی فرهنگ جامعه و فرهنگ جامعه یعنی زندگی و شخصیت جامعه.

هرگز این سخن سانفورد (F.sanfod) را فراموش نکنیم که: «دلیلهای زیادی در دست داریم که می توانیم بگوییم زبان، وسیله ای برای شخصیت است همچنان که وسیله ای برای تفکر می باشد. بدین معنا که وقتی فرد سخن می گوید تنها جهان خارجی را روشن نمی کند، بلکه خود را نیز در خلال شکل و محتوای کلامش نشان می دهد.»

هدفهای زبان

هدفهای زبان-بویژه زبان کلامی-را می توان چنین خلاصه کرد:
1. تعبیر و بیان احساسات و عواطف،
2. تعبیر و بیان افکار و عقاید.
3. کمک به ایجاد و ادامه وحدت ملی.
4. به هم زدن سکوت و خاموشی؛ انسان سالم از سکوت رنج می برد و هر وقت احساس تنهایی می کند به رادیو و تلویزیون پناه می برد و گاهی با خود حرف می زند و یا زمزمه می کند تا سکوت و تنهایی را خنثی کند.
5. لذت بردن از صداهای زبان، زبان لذت زیبایی را تولید می کند، مخصوصاً صداهایی که آشنا و خوشایند باشد.
6. ایجاد احساسات تعلق خاطر مانند دعاها و مراسم دینی.
7. برقراری روابط و تفاهیم حتی با افرادی که در دورترین نقاط اقامت دارند.
8. حفظ فرهنگ جامعه.
9. برقراری ارتباط میان ابعاد حیاتی بشر (گذشته ، حال، آینده)،
10. اثر گذاشتن روی احساسات و عواطف دیگران،
11. تأثیر و نفوذ در رفتار دیگران،
12. اظهار بینش ها (استفاده ادبی و فلسفی).
13. ارتباط دادن افکار (عقاید) با حقایق و وقایع،
14. استفاده از اثر جادویی کلمه به ویژه در امر تبلیغات.

در واقع، کلمه و کلام برای انسان ارزشهایی زیر را دارد:

-ارزش روان شناختی
-اجتماعی-فرهنگی(جامعه شناختی)
-دستوری (بویژه زمانی که در آموزش قواعد زبان، مورد استفاده قرار می گیرد.)
-انشایی (که در ترکیب درست کلمات یک جمله، مورد توجه است.)
- املایی (که به درستی هر کلمه، توجه می شود)
- معنایی (که فقط معنای کلمه یا کلام برای شخص، اهمیت پیدا می کند)
به گفته یکی از دانشمندان: «زبان از جمله عنوان هایی است که روان شناسان از مدتها قبل از دیدگاه های مختلف به بحث در آن پرداخته اند. ما آن (زبان) را به عنوان سیستمی از مقولات شناختی، وسیله ای برای اظهار وجود، درمان، آموزش-پرورش، ابزاری برای دستور دادن و کنترل سایر عملیات ذهنی خود در چند راه دیگر مورد مطالعه قرار می دهیم.»(11)

پی نوشت ها :

1. احمد خالقی، قدرت، زبان، زندگی روزمره، نشر گام نو، تهران، 1382، ص 20.
2. تقسیمات یا طبقه بندی های دیگری از زبان شده است از این قرار:
زبان تعبیری: زبانی که برای بیان احساسات شخصی به کار برده می شود.
زبان تصویری: زبانی که برای توصیف چیزی که خارج از وجود گوینده است، مورد استفاده قرار می گیرد.
همچنین، زبان کاربردی (استعمال) علمی؛ و زبان کاربردی انفعالی.
کلمات نیز به «وصفی» و «وجدانی» تقسیم می شوند. کلمه ای که به معنای خاصی به کار می رود یا گوینده به معنای خاص به کار می برد کلمه وصفی است؛ و کلمه ای که یک حالت وجدانی را بیان می کند یعنی گوینده می خواهد مثلاً شنونده را خوشحال یا ناراحت کند کلمه وجدانی یا انفعالی یا عاطفی نامیده می شود.
کارل پوپر در کتاب «حدسها و ابطالها»(ترجمه احمد آرام، ص 367) برای زبان، چهار وظیفه عمده نام می برد: 1) وظیفه بیانی یا حکایتی، 2) وظیفه انگیزه ای یا علامتی، 3) وظیفه توصیفی، 4) وظیفه برهانی.
انواع عبارات از دیدگاه روان شناسی عبارت اند از:
1. عبارت محرک عامل یا پاسخ دار(قابل تصدیق یا تکذیب و یا اجرا)
2. عبارت محرک غیر عامل یا بی پاسخ (غیرقابل تصدیق یا تکذیب و یا اجرا)
همچنین:
1. عبارت یا کلام محرک ذهن و فکر
2. عبارت یا کلام محرک احساسات یا هیجان و عاطفه. علاوه بر طبقه بندی های مذکور می توان کلمه و جمله را از لحاظ معنا به شکلهای زیر طبقه بندی کرد.
* کلمه برای گوینده و شنونده ممکن است دارای سه نوع معنا باشد: واقعی، اجتماعی، تصوری و فردی. مثلاً کلمه «قلم» را به معنای شی خاص به کار ببرد (واقعی)، به معنای اجتماعی آن، در فرهنگ ما، توجه داشته باشد یعنی با سواد بودن (اجتماعی)، یا قلم مخصوصی مورد نظرش باشد (فردی و تصوری).
* همچنین، کلمه، ممکن است وقتی تنها یعنی خارج از عبارت و جمله به کار می رود برای گوینده و شنونده معنایی داشته باشد، غیر از معنایی که در حالت ترکیبی یعنی عبارت یا جمله به کار برده می شود.
* در تشکیل جمله نیز ممکن است فقط به جنبه دستوری آن توجه شود (ترکیب دستوری) یا جنبه منطقی. به علاوه، در جمله، ممکن است به شکلهای زیر برخورد کنیم:
- هم کلمات (هر کلمه) معنا دارند.
- هم جمله معنا دارد.
- هر کلمه به تنهایی معنا دارد، ولی در جمله، بی معنا می شود.
- جمله، معنا ندارد.
در هر حال نباید نسبیت کلمه و جمله را در ارتباط با گوینده (یا نویسنده) و شنونده (یا خواننده) فراموش کرد.
3. به عبارت دیگر، هر کلمه، ممکن است، دارای دو معنا باشد:
الف. معنای بسیط(extensional meaning)، معنایی که ما هنگام ارتباط می دانیم و می فهمیم.
ب. معنای تصوری (intentional meaning) معنایی که ما از راه فرهنگ یا لغت نامه در می یابیم.
4. برای کسب اطلاعات بیشتر درباره رشد و تکامل زبان در کودکان باید به کتابهای روان شناسی رشد، روان شناسی کودک و از جمله «روان شناسی رشد» از همین مؤلف از انتشارات مؤسسه اطلاعات مراجعه کرد.
5. برای مطالعه بیشتر درباره روان شناسی زبان و نظریه چامسکی در زبان فارسی به منابع زیر مراجعه شود:
* لاینز، جان: چومسکی، ترجمه احمد سمیعی، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، تهران: 1357.
* اچسون، جین: روان شناسی زبان، ترجمه و نگارش دکتر عبدالخلیل حاجتی، انتشارات امیرکبیر، تهران، 1364.
* لطف آبادی، دکتر حسین: روان شناسی رشد زبان، آستان قدس، مشهد، 1365.
* مقاله «زبان شناسی جدید، نتایج انقلاب چامسکی» از مجدالدین کیوانی، مجله زبان شناسی، سال اول، شماره اول، بهار و تابستان 1363، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
* مقاله «نظرگاه های زبان شناسی جدید» از مهدی مشکوه الدینی، مجله زبان شناسی، سال سوم، شماره اول، بهار و تابستان 1365، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
در مقاله مذکور، چنین آمده است: «چامسکی نه تنها زبان را از ذهن متمایز می داند، بلکه برای آن استقلال و قلمروی مجزا از دیگر توانایی های ذهنی، قائل است. او می گوید زبان تابع قواعدی است که آن قواعد فطری و خاص نوع انسان است. انسانها فطرتاً آمادگی و قابلیت یادگیری و کاربرد زبان را، در چارچوب قواعد مذکور، دارند.» چامسکی بر خلاف رفتارگرایان، قدرت فراگیری و کاربرد زبان را امری فطری می داند که به طور ارثی منتقل می شود. او می گوید زبان آزاد از انگیزه خارجی (در معنای رفتارگرایانه آن) است... چامسکی این عقیده رایج زمان خود را که کودکان زبان مادری خود را از راه شنیدن و بازگو کردن گفته های بزرگترها می آموزند رد می کند و می گوید کودکان از اوان طفولیت، عبارات و جملات کاملاً بدیعی تولید می کنند که قبلاً هرگز آنها را نشنیده اند.»
6. Witting and Williams.(1984).Psychology:An introductio.
7. علاقمندان به روان شناسی زبان بهتر است به منبع زیر مراجعه کنند:
روان شناسی زبان، تألیف جین اچسون، ترجمه و نگارش دکتر عبدالخلیل حاجتی، انتشارات امیرکبیر، تهران، 1364.
8. Lev semenovich vygotsky(1934-1896) دانشمند روسی که در زمینه های ادبیات و هنر و فلسفه، علوم اجتماعی، زبان شناسی، روان شناسی، مطالعات عمق و گسترده ای داشت. اثر معروف وی کتاب اندیشه و زبان است که به وسیله آقای حبیب اله قاسم زاده ترجمه شده و نشر آفتاب آن را در 1365 چاپ و منتشر کرده است. مطالعه آن توصیه می شود.(و سایر آثارش در زبان فارسی).
9. Benjamen Lee Whorf(1941-1897) زبان شناس معروف که نظریه اش «فرضیه نسبیت زبانی» نام دارد. به این معنا که نوع مفاهیم و ادراک ما از جهان تحت تأثیر زبانی قرار می گیرد که بدان صحبت می کنیم.(اندیشه و زبان ویگوتسکی)
10. بعضی از متخصصان، ابعاد کلام را عبارت می دانند از:
1. ارزش فرهنگی و ارزش یابی های مربوط به فعالیت کلام.
2. ساختار اجتماعی محتویات فعالیت کلام.
3. شخصیت هایی که در فعالیت کلام، سهیم هستند.
4. آرایش یا تنظیم موجودی های زبان شناختی و جریانها یا عادتهای موجود در جامعه برای بکار بردن در نقشها و اوضاع خاص.
11. درباره ارزش ارتباطی زبان مطالعه منبع زیر توصیه می شود:
Psychology and communication.Edited by George A.Miller (1975).U.S.A.

منبع :

شعاری نژاد، علی اکبر، (1390)، روان شناسی عمومی انسان برای انسانی برخوردار از طبیعت چندگانه! اما واحد!، تهران: اطلاعات