بررسی وضعیت پوشش زنان در ایران باستان/ حجاب زنان ایرانی در ایران باستان شأن و منزلت آن‎ها را تعیین می‎کرد

اصولاً ایرانیان انسانهایی با اخلاق و معتقد به اصول و مبانی دینی هستند در بررسی لباس و پوشش ایرانیان در قبل از اسلام می توان مجموعه ای از لباس را سراغ گرفت در کتاب «تاریخ لباس و پوشاک در ایران از آغاز تا امروز » به این نکات اشاره شده است.

به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛به نقل از صبح زاگرس مفهوم پوشش بیشتر به منظور پوشاندن بدن انسان در برابر گرما و سرما و نیز در امان ماندن از آسیب حشرات و مهمتر از حفظ عفاف در برابر جنس مخالف استفاده می شود بنابر این انسانها از همان دیرباز به فکر استفاده از پوشش بوده اند.

نخستین پوشش ها در 6هزار سال پیش از میلاد مسیح از شاخه، ساقه، برگ، ریشه و روییدنی هایی که در طبیعت یافت می شد، فراهم می شد تا آنکه کشف الیاف طبیعی همچون پشم، کرک و نیز الیاف نخی مثل نخ پنبه و ابریشم به انسانها کمک کرد تا بتوانند از آن در تهیه پارچه استفاده کنند.

ایران نیز از جمله کشورهایی بوده است که در صنعت نساجی و پارچه بافی پیشرفتهای چشمگیری داشته است به عنوان مثال ویل دورانت از دو هنر پارچه بافی و خیاطی ایرانیان به عنوان دو هنر شاخص نام می برد در مقطعی از تاریخ با پدیده لباس مواجه می شویم محصولی که در نتیجه دوخت و دوز مطابق با رنگ، سلیقه و طبیعت برای پوشاندن بدن تولید می شود.

پس از آن با مفهوم پوشاک شامل دستکش، کلاه، جوراب، کفش، زیورآلات، کمربند، کیف و... مواجه هستیم. نوع لباس و پوشاک افراد از عواملی چون محیط جغرافیایی، فصل، جنسیت، سن و سال، شخصیت و نوع جامعه ای که در آن زندگی می کنیم، نشأت گرفته است. به عنوان مثال لباس مردم بلوچ عموماً از پارچه های پنبه ای تولید شده در آن منطقه و یا پای پوشه آنها از الیاف خرما و برگ آن دوخته می شود.

آیا موضوع حجاب و پوشش در کشور ما مربوط به دوران پس از اسلام است؟

اصولاً ایرانیان انسانهایی با اخلاق و معتقد به اصول و مبانی دینی هستند در بررسی لباس و پوشش ایرانیان در قبل از اسلام می توان مجموعه ای از لباس را سراغ گرفت در کتاب «تاریخ لباس و پوشاک در ایران از آغاز تا امروز » به این نکات اشاره شده است.

تاریخ مدون ایران به 808 قبل از میلاد یعنی دوران مادها برمی گردد و از این دوران می توانیم لباس ایرانی را بر روی آثار سنگ تراشی، پس از آن آثار فلزی و در دوره های بعد بر روی گچ بری، سفالینه ها و آثار سرامیک مشاهده کنیم، در دوران سلجوقی نیز آثار نگارگری مبین و زبان گویایی از گزارش ویژگی های لباس ایرانی است، ضمن آنکه از دوران زندیه و قاجار نیز نمونه هایی از پوشاک ایرانی باقی مانده است.

به عنوان مثال در دوران اشکانی و ساسانی زنان از نوعی چادر استفاده می کرده اند که البته با مفهوم چادر به شکل امروزی خود تفاوتهایی داشته است، اما در عین حال به مفهوم پوشش سر بوده است همچنین در دوران ماد و هخامنشی نیز نه تنها زنان، بلکه مردان پوششی شبیه کلاه و سربند را در سر داشته اند این پوشش برای مردان به معنای وقار و شخصیت بوده است.

بنابراین قبل و پس از ظهور اسلام نیز ایرانیان مشکلی در خصوص لباس و پوشش نداشته اند اگر نگاهی به لباسهای سالهایی که ایرانیان اسلام را می پذیرند تا دوران آل بویه و حتی سلجوقی بیندازید می بینید که لباسهای ایرانیان با لباسهای دوران ساسانی تفاوتهای اندکی دارد، زیرا لباس آنها حتی قبل از ظهور اسلام از پوشش و وقار خاصی برخوردار بوده است.

در دوران سلجوقی، ایلخانی و تیموری و صفوی نیز این روند مشاهده می شود و اگر تفاوتی نیز مشاهده می شود این تفاوتها کند است و می توان در طول دوره تاریخی بلندمدت این تغییرات را به صورت اندک مشاهده کرد این موضوع در دوران افشاریه و زندیه نیز اتفاق می افتد.

این دوره تا چه زمانی ادامه دارد؟

تقریباً تا 50 سال دوران پایانی قاجاریه، از آن پس تمایل به غرب که در تمامی شؤون اجتماعی مشاهده می شود و ایرانیان را متوجه لباسهای غربی می کند، اما همچنان این تغییرات مثل گذشته قابل هضم است اما موضوع متحد الشکل کردن لباس مردم در دوره رضاشاه و کشف حجاب که واقعه ای تغییردهنده و ناگهانی در پوشش و دستوری غیرشرعی، غیرفرهنگی و غیراخلاقی و توأم با زور و تهدید در جامعه ای با اعتقادات کهن فرهنگی و مذهبی بوده است.

وقتی سخنان رضاشاه را در خصوص کشف حجاب مرور می کنیم، به این جملات برمی خوریم که «حجاب مانع پیشرفت جامعه و زن ایرانی است» زنان محجبه ایرانی در 17تیر 1314 و چندین ماه پس از آن که تمهیدات شدیدی برای کشف حجاب در جامعه صورت گرفت، برای حضور در اجتماع با مشکلات فراوانی روبه رو بودند.

پس از این دوره، دیگر شاهد تسلسل نیستیم و شاهد نوعی گسست در لباس و پوشاک هستیم در دوران محمدرضا پهلوی اجباری در بی حجاب بودن تمامی افراد مشاهده نمی شود در این دوره استفاده از عباراتی چون آزادی در انتخاب شغل، پوشش و عقیده رواج دارد، اما در عین حال مردم در انتخاب این مسایل نمی توانند ملاحظات، چارچوبها و قواعد خاصی چون اخلاق، شرع و فرهنگ به آنها داده است را در نظر نگیرند.

نگاه اجمالی به لباس ایرانیان در طول تاریخ نشان می دهد که در هیچ دوره ای، مردم ایران در مقایسه با سالهای 1343 تا1355 بدلباس نبوده اند، لباسی که در عین برهنگی، بی قوارگی و بی هویتی، انقطاعی در سیر منطقی لباس ایران به وجود آورد که هنوز هم به مانند یک ضربه محکم و شوکی عمیق نمی توانیم جوابگوی چرایی آن باشیم.

یعنی در این دوره دیگر لباسها با شخصیت افراد هم تناسبی نداشت و با اجبار و تبعیت کورکورانه همراه بود، بنابراین پس از پذیرش اسلام از سوی ایرانیان اساساً با حجاب به عنوان یک مشکل برخورد نمی کردند، حتی پس از آن نیز چنین مفهومی برای آنها مشکل محسوب نمی شد حتی تا اواخر دوران قاجار نیز بطور قطع این مشکل نبود.

امروزه در میان گروه های جوامع غیردینی، مثل هندی ها که لباس «ساری» می پوشند یا چینی ها که «ساران» و یا اندونزی ها که لباس «باتیک» را می پوشند، مسلمانان همچنان از پوشش روسری هم استفاده می کنند.

برای هندوها هم لباس هویت فرهنگی خود را دارد اصلاً چه ضرورتی دارد که در پوشش خود همچون همه دنیا باشیم؟ آیا قبل از رضاخان هم اجباری برای حذف حجاب وجود داشته است؟ نه این گونه نبوده است؛ حتی در دوره قاجاریه نیز که برخی ها سختگیری هایی در پوشش خانم ها داشته اند بیش از حد شرعی خود بوده است استفاده از روبندهای بلند و... از سوی فقهای دینی مورد تأکید قرار نگرفته است حجاب باید در وجود انسان تجلی پیدا کند مظهر بیرونی آن نیز به شکل لباس و پوشاک جلوه گر می شود.

در دوران پادشاهی ماد در ایران باستان و در دوره عیلام، زن مقام والایی داشت مجسمة الهه های زن از این دوره در دست است که این گفته را تأیید می کند علاوه بر رهبری اقتصادی و اجتماعی، مقام روحانیت نیز از امتیازات زنان این دوره بود اما با ورود آریایی ها به ایران، نظام ارزشی که در آن مادر مقام والائی داشت به نظام پدرسالارانه تغییر کرد و آنچه در این دوره مباحث ضد و نقیضی درباره آن مطرح شده، مسئلة حجاب زنان است.

زنان در ایران باستان حجاب خود را رعایت می کردند و اصولاً معنی حجاب درآن دوره متفاوت از امروز بود؛ در نقوش تخت جمشید، در مقایسه با دوره های بعدی، اثری از حجاب زنان پارسی وجود داشته است.

زنان ایرانی در دوران پیش از تاریخ

ملاک تقسیم بندی دوران ما قبل تاریخ، از زمان اختراع خط است که تاریخ آن را حدود پنج هزار سال قبل تخمین می زنند.پیش از ورود آریایی ها اقوام بومی ایران که به آسیانی معروف بودند از حدود ده هزار سال ق.م. که هنوز انسان در دوران شکارگری می زیست، فرهنگ و تمدن داشتند که آثار آن در موزه های جهان پراکنده است از حدود هشت هزارسال ق.م یا دوران نو سنگی و در مرحلة کشاورزی و بعد شهرنشینی نقش زن چه در امور و مسائل روزمره و مسائل آسمانی مورد توجه بوده است در اولین قطعات کوچک نقاشی شده از جنس گل پخته که به ندرت تصویر انسانی بر آنها دیده می شود، تنها نقش زن یا » ربة النوع مادر« مشهود است.

در فلات ایران، در هزاره های دهم و نهم ق .م. زن که وظیفة اصلیِ وی در طبیعت، آفرینش و زندگی است « الهة باروری »و « ایزد بانوی مادر »را می پرستیدندزنان در جامعة بدویِ فلات ایران، وظایف بسیار سنگینی را بر عهده داشتند آنها نگهبانان آتش و سازندة ظروف سفالین و فراهم آورندة میوه های طبیعی بودند حتی بر مردان نیز برتری داشتند تا آنجا که به مقام روحانیت هم می رسیدند.

زنان ایران باستان که از طبقة ممتاز بودند همواره حجاب خود را رعایت می کردند بنابرآنچه از داستان ویس و رامین ذکر شده در روزگار ساسانیان، هنگامی که بهرام گور برای شکار به خارج از شهر به دشت وبیابان و صحرا روی می آورد با دختران چکامه گوی و نغمه سرا و موسیقی دان روبه رو می شده است که بدون هیچ گونه حجابی در برابر شاه ظاهرمی شوند و با هنر نمائی خویش، دل از وی می ربودند.

بعضی از منابع معتقدند که زنان ایرانی از چادر و روبند استفاده نمی کردند ازجلوه گری ها و نمایش برهنة اندام خود پرهیز داشتند در تأیید این نظر می توان به سکه ها، تندیس ها و نقوش به دست آمده که زنان ایران باستان حجابی نداشتند ولی پوشیدگی روی و موی، سنت و وجه امتیاز اشراف به شمار می رفته است.

هردوت و استرابون نیز هر دو پوشیدگی زنان طبقات ممتاز ایران قدیم را امری متداول می دانند و آنرا نوعی اشرافیت به شمار می آورند و تأکید می کنند که زنان طبقات دیگر از این چادر ») اما با توجه به اینکه واژة در پرده بودن، خود را آزاد می دانستند آمده است، چنین برمی آید که این واژه « پوشش «و « لباس » در زبان پهلوی به معنی (cvatur) قبل از ساسانیان نیز کاربرد داشته است البته مسلماً اگر چادر هم استفاده می شد به نحو امروزی آن نبوده است.

اصولاً بررسی های تاریخی با مفاهیم و اندیشه های جدید و برداشت متجددانه از آن اشتباه است؛ و هر متنی را باید در سیاق خود مورد مطالعه قرار داد. گذار از مرحلة فضیلت به رذیلت و یا تبدیل مجاز به ممنوع و روا به ناروا یا برعکس قضیه ای است برای پوشش زن که بسیار هم « حجاب » که همواره باید مد نظر قرار گیرد به کار بردن واژه است و هم به « پوشش» هم به معنی « حجاب » استفاده می شود چندان صحیح نیست واژةاست.

این نشان می دهد که پرده، وسیلة پوشش است و شاید بتوان بر اساس معنای لغوی « پوشش » مفهوم گفت که هر پوششی حجاب نیست استعمال کلمة حجاب در مورد پوشش زنان که به معنی پوشش « ستر » اصطلاحی نسبتاً جدید است در گذشته و در اصطلاح فقها به کار رفته است.

منزلت زن درایران باستان

در ایران باستان، زن از مقام ارجمندی بر خوردار و به عنوان یکی از اعضای خانواده در همه شئون زندگی با مرد برابر بودبرای اثبات این موضوع شواهد زیادی دردست است در اوستا، نام زن و مرد همه جا در یک ردیف ذکر شده است و در اعمال دینی که زنان باید انجام دهند و دعاهایی که باید بخوانند، زن را با مرد برابر است ؛ و نیز در صورتی که موبد حاضر نبود، ممکن بود زن به مقام قضاوت هم برسد و در تاریخ می بینیم که زنانی مسن مانند همای، پوراندخت و آزرمیدخت به مقام پادشاهی رسیده اند.