چرا از جهالت و نادانی، وحشت و رنجی نداریم، علت چیست؟
علت آن است که:
اوّلاً: لذات و آلام عقلی را نچشیده‏ایم.
ثانیاً: موانع و شواغل بدنی و حسی نمی‏گذارند تا ما به آنها توجه پیدا کنیم مانند:بی حس بودن عضو بدن بر اثر تزریق آمپول که تا زمانی که اثر بی حسی هست درد ندارد امّا وقتی اثرش رفت درد و رنج برمی‏گردد.(7)
نتیجه‏گیری
در مجموع باید گفت: نفس انسان بر اثر اشتغالات دنیایی، هیأت و صفاتی برایش ایجاد می‏گردد که دو صورت دارد:
گاهی در بدن رسوخ می‏کند و ملکه‏ی نفس می‏گردد و گاهی راسخ نیستند.
در صورت اوّل همیشه این صفت‏ها همراه نفس‏اند حتّی بعد از مرگ هم وجود دارند.
امّا در هنگام حیات و زندگی دنیایی به واسطه‏ی تعلّق نفس(8) به بدن و سرگرمی به لذات بدنی و حسی، آن لذت‏ها و رنج‏های عقلی را که لایق مقام نفس است مورد غفلت قرار می‏گیرد؛ امّا اگر بین نفس و بدن جدایی حاصل شد و اسباب غفلت که همان توجه نفس به بدن بوده از بین رفت، نفس به آن صفات توجه پیدا می‏کند. مثلاً اعمال بدی را کسب نمود و به واسطه‏ی آن اخلاق رذیله‏ای در نفس ایجاد شد، این صفت رذیله همیشه همراه اوست و بعد از مرگ آن را درک می‏کند. و علاوه بر درک آن حسرت هم می‏خورد. حسرت از این که چرا به جای آن اخلاق رذیله، فضایل اخلاقی را در خود جمع نکرده است؟
_______________________________
6.مجموعه آثار شهید مطهری، ج7، ص 86 به بعد.
7.مجموعه آثار شهید مطهری، ج7، ص 76 به بعد.
8. مراد از نفس روح می‏باشد.________________________________________
و این حسرت آن قدر شدید است که با هیچ آتشی قابل مقایسه نیست؛ یعنی از عذاب‏های روحانی شدیدی است که از عذاب جسمانی شدیدتر است. همچنان که در همین دنیا وقتی انسان چیزی را از دست می‏دهد چنان حسرت می‏خورد که در آن هنگام سوزنی در بدن او فرو رود متوجه نمی‏شود چون حسرت، از درد سوزن شدیدتر است.
در نتیجه طبق دیدگاه عقل، عذاب در عالم برزخ روحانی است که البته شدیدتر از عذاب جسمانی می‏باشد.(9)
کیفیت عذاب برزخی از دیدگاه نقل
از مجموع آیات و روایاتی که درباره‏ی برزخ وارد شده است استفاده می‏گردد که در برزخ علاوه بر عذاب‏های روحی، عذاب‏های دیگری هم وجود دارد. نمونه‏هایی از این آیات و روایات عبارتند از:
الف) نمونه‏هایی از آیات
1.«وَلَوْ تَری اِذِ الظّالِمُونَ فی غَمَراتِ الْمَوت وَالمَلائِکَة باسِطُوا اگیدیهِمْ اگخْرِجُوا اگنفسکُمُ الْیَوم تُجْزونَ عَذاب الهُون بِما کُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلی اللهِ غَیْر الحَقّ وَکُنْتُمْ عَنْ آیاتِهِ تَسْتَکْبِرُونَ» ( انعام/93)
«و اگر ببینی هنگامی که (این) ظالمان در شداید مرگ فرو رفته‏اند و فرشتگان دست‏ها را گشوده، به آنان می‏گویند: جان خود را خارج سازید امروز در برابر دروغ‏هایی که به خدا بستید و نسبت به آیات او تکبّر ورزیدید مجازات خوار کننده‏ای خواهید دید(به حال آنها تأسف خواهید خورد)».
در آیه تعبیر«باسطوا أیدیهم» آمده که کنایه از این است که دست ملائکه برای عذاب باز است.
2.«فَوَقبهُ اللهُ سَیِّئاتُ ما مَکَرُوا وَحاقَ بِهِمْ بالَ فرعَون سُوء العَذاب النار یعرضُون علیها غُدّواً وعَشیّاً و یَوم تَقُومُ الساعة ادخلُوا آل فِرْعَون اگشدّ العَذاب». (غافر/46و 45)
«عذاب شدید بر آل فرعون وارد شد(عذاب آنها) آتش است که هر صبح و شام بر آنها عرضه می‏شوند...».
چون در ادامه آیه می‏فرماید: روزی که
_______________________________
9.تلخیص از مباحث نمط هشتم اشارات، توضیح بیشتر : معاد از دیدگاه امام خمینی، ص 126.________________________________________
قیامت برپا شود آل فرعون را در سخت ترین عذاب‏ها وارد کنید. این قرینه است که عذاب قسمت اوّل آیه درباره‏ی برزخ است.
3.«فَاُولئِکَ مَاْویهُمْ جَهَنَّم وَساءَتْ مَصیراً». (نساء/97)
درباره کسانی که فرشتگان روح آنها را گرفته‏اند در حالی که به خویشتن ستم کرده بودند می‏فرماید: آنها جایگاهشان دوزخ است و سرانجام بدی است.
مراد از دوزخ، دوزخ برزخی است.
4.«وَلَوْ تَری اِذ یتوفّی الَّذینَ کَفَرُوا الْمَلائِکة یَضربُونَ وُجُوههم واگدبارهم وَذُوقُوا عَذاب الحَریق». (انفال/50)
«و اگر ببینی کافران را هنگامی که فرشتگان (مرگ) جانشان را می‏گیرند و بر صورت و پشت آنها می‏زنند و (می‏گویند) بچشید عذاب سوزنده را (به حال آنها تأسف خواهی خورد).
ب) نمونه‏هایی از روایات
1. امام علی‏علیه السلام می‏فرمایند: قبر یا باغی از باغ‏های بهشت و یا گودالی است از گودال‏های جهنم است.(10)
2. شخصی از امام صادق‏علیه السلام پرسید: ارواح کفار در کجا قرار دارند؟ فرمودند: در حجره‏هایی از جهنم برزخی هستند و از غذاها و نوشیدنی‏های جهنم می‏خورند و می‏گویند: پروردگارا قیامت را برای ما نیاور.(11)
3. امام صادق‏علیه السلام می‏فرمایند: هنگام زوال خورشید ارواح موءمن و کافر کنار خانواده‏اش می‏آیند و روح کافر وقتی می‏آید کنار خانواده‏اش و می‏بیند آنها اعمال صالح انجام می‏دهند، شدیداً حسرت می‏خورد.(12)
در این حدیث حسرت خوردن به عنوان یکی از عذاب‏های برزخی مطرح شده است که عذاب روحانی است. علاوه بر آیات و روایات مذکور آیات و روایات بسیاری دیگر وجود دارد که تصریح روشنی در تجسّم اعمال و عذاب‏های جسمانی در عالم برزخ دارند، مانند حدیث معراج که به طور
_______________________________
10.بحارالانوار، ج6، ص 218.
11. بحار الانوار، ج6، ص 234.
12. کافی، ج3، ص 230.________________________________________
ملموس آنها را بیان می‏کند مثل عذاب غیبت کنندگان و زناکاران و....(13)
به این معنا که «انسان معجونی است که از تمام غرایز و صفات در او به ودیعت نهاده شده است اگر به دنبال عقل رود و تمام غرایز و ملکات را مقهور عقل سازد به صورت حقیقی در عالم برزخ ظاهر می‏گردد و امّا اگر عقل را مقهور و منکوب نمود طبق تمایلات نفسانی به دنبال غضب و شهوت و قوای واهمه رفت به صورت همان حیوان محشور می‏گردد که آن صفت فصل ممیّز آن بوده است. بنابراین، با مرگ صفات و ملکات به شکل واقعی خود همراه انسانند نه به شکل دنیایی و ظاهری».(14)
از همین جا روشن می‏گردد که ملکات رذیله در برزخ با دنیا فرق دارند. در برزخ شکل واقعی آنها ظاهر می‏گردد که نوعی عذاب برای اهل برزخ است.
جمع‏بندی و نتیجه‏گیری
از مجموع آیات، و روایات و دلیل عقلی مذکور استفاده می‏گردد که در برزخ عذاب‏های مختلفی وجود دارد که گاهی به شکل عذاب‏های روحانی وحسرت است و گاهی به شکل عذاب‏های جسمانی مانند خوردنی‏ها و نوشیدنی‏های جهنّمی (جهنّم برزخی) و غیره که البته تمام این عذاب‏ها نتیجه‏ی اعمال انسان‏ها در دنیاست که در آنجا صورت باطنی آن ظاهر می‏گردد.
_______________________________
13. معاد شناسی، ج2، ص 326، به علاوه آیات 34و 35 و 110 نساء درباره‏ی تجسم اعمال می‏باشد.
14. معاد شناسی، ج 2، ص 18 و ص 312.