نقش وراثت و محيط در ديدگاه اسلام :

احاديث و روايات فراواني وجود دارند كه مبين اين امر هستند حالات رواني جسمي والدين در بچه ها و فرزندان مؤثر است . در حديثي از پيامبر اكرم (ص) آمده است : فضايل اخلاقي و سجاياي انساني ريشه اش از پاكي خانواده ها و وراثت سرچشمه مي گيرد همچنين درتاثير نقش محيط بر شخصيت ، قران و پيشوايان به نقش محيط زندگي و دوستان نزديك در انسانها اشاره نموده اند و به پيروان خود دستور داده اند از آثار سوء آنها دوري كنند و از مصاحبت با اشخاص ناصالح دوري گزينند . در سوره نوح آيه 26-27 حضرت نوح به خداوند عرض كرد : خداوندا هيچ يك از كافرين را در روي زمين باقي مگذار و الا بندگان تو را گمراه مي كنند و از خود جز افراد فاسد ، تبهكار و ناسپاس به جاي نمي گذارند . در اين آيات هم اثر محيط و هم اثر وراثت پذيرفته شده است زيرا گمراه كردن ديگران اثر محيط و به وجود آوردن افراد ناسپاس و مفسد اثر وراثت است . در نامه شماره 69 نهج البلاغه امام علي (ع) مي فرمايد : مبادا با افراد ناصالح دوستي نزديك داشته باشيد كه فساد و تباهي آنها در شما اثرات سوء خواهد گذاشت . همچنين مي فرمايند : اگر كسي را از جهت معنوي خوب نشناختيد و مذهب و اعتقادات او براي شما معلوم نشد ، رفقاي نزديك وي را ملاحظه نماييد ، چنانچه اهل تقوا باشند او هم اهل با تقواست و اگر دوستانش فاسد بودند بدانيد او نيز بهره اي از دين ندارد .

با توجه به مسائل مطروحه فوق در اسلام به نقش هر دو عامل تاكيد شده است  و راي به برتري و تقدم هيچكدام از آنها به ديگري داده نشده است بلكه هر دو بر شخصيت و رفتار انسان موثرند و در نهايت خود فرد است كه دست به انتخاب و گزينش از بين دو مطلوب و يا نامطلوب مي زند . جاي تعجب نيست كه در اسلام كه تا چه حد بر اراده آزاد و اختيار انسان تاكيد و به آن اعتقاد وجود دارد . 

اصل تضاد رواني در شخصيت :

در نظام روانشناسي كارل يونگ اصلي به نام اصلاضداد وجود دارد . او به وجود اضداد و قطبيتها در انرژي فيزيكي اشاره نمود ، مثل گرما در برابر سرما ، ارتفاع در برابر عمق ، آفرينش در برابر زوال ، كه معتقد است همين امر در مورد انرژي رواني نيز صدق مي كند به اين معني هر ميل و هر احساسي ضد خود را دارد . اين تضاد و آنتي تز و اين تعارض بين قطبيت ها ، برانگيزنده اصلي كل رفتار و توليد كننده كل انرژي است . در واقع هر چه تعارض بين قطبيت ها آشكارتر باشد ، انرژي توليد شده بيشتر خواهد بود .

از آيات و احاديث چنين بر مي آيد كه انسان از نظر شخصيت داراي سلسله خصوصيات حيواني است كه در نيازهاي جسماني متبلور هستند و اين نيازها به خاطر حفظ ذات و بقاي نوع بايد ارضاء شوند ، او همچنين داراي صفات ملكوتي است كه در اشتياق روحي نسبت به خداوند و عبادت متبلور هستند . گاهي ميان اين دو نوع خصوصيات شخصيتي انسان تعارض پيش مي آيد كه گاهي نيازها و خواسته هاي جسماني و زماني نيازها و اشتياقات روحي او را به طرف خود جذب مي كنند و خود انسان نيز اين نزاع و كشمكش دروني و شخصيتي بين اين دو جنبه شخصيتي را احساس مي كند قران به حالت نزاع ميان جنبه هاي جسماني و رواني انسان چنين اشاره مي كند :

پس هركس از حكم خدا سركش و طاغي شد و زندگي دنيا را برگزيد جايگاه او همان آتش است و هر كس از حضور در پيشگاه ربوبيت بترسيد و از هواي نفس دوري جست همانا بهشت منزلگاه اوست ( سوره نازعات آيه 37-41) . همچنين بعضي از مسلمانان زماني كه شنيدند كاروان خواربار به مدينه رسيده از اطراف پيامبر پراكنده شدند . قران ضمن نقل ماجرا به مساله تضاد ميان جنبه هاي مادي و معنوي انسان نيز اشاره مي كند ، در سوره جمعه آيه 11 : واين مردم (ضعيف الايمان) چون تجارتي يا لهو و بازيچه اي ببينند بدان شتابند و تو را در نماز تنها گذارند اي رسول بگو به خلق كه آنچه نزد خداست بسيار براي شما از لهو ولعب و تجارت هاي دنيا بهتر است و خداوند بهترين روزي دهنده خلايق است . روش انسان در حل اين مشكل همان آزمايش حقيقي است و كساني كه بيشترين هماهنگي و تعادل را در ميان آنها برقرار كنند از اين آزمايش موفق و سربلند بيرون آمده اند . همچنين در سوره منافقون آيه 9 : الا اي اهل ايمان مبادا هرگز مال و فرزندانتان شما را از ياد خدا غافل سازد وكساني كه به امور دنيا از ياد خدا غافل شوند آنها به حقبقت زيان كاران عالمند و در سوره تغابن آيه 15 : به حقيقت اموال و فرزندان شما اسباب فتنه و امتحان شما هستند (چندان به آنها دل مبنديد ) و (بدانيد) كه نزد خدا اجر عظيم (بهشت) خواهد بود . انسان با كليه امكانات براي حل اين تعارض و تضاد براي عبور از مرحله آزمايش داراي اراده و اختيار آزاد بوده تا بتواند در اين درگيري ها تصميم بگيرد و هر راهي را كه خود براي اين تضاد مي پسندد انتخاب كند . اصول پايه و اساسي زيربناي مسؤليت و حسابرسي انسان همين اراده و انتخاب راه حل اين تضاد را تشكيل مي دهد .