شبهه: آیا بین قرآن و علم روز، در مورد زمان تعیین جنسیت جنین، مخالفتی وجود دارد؟

توضیح شبهه:

در قرآن و حدیث زمان تعیین جنسیت طفل، بعد از مرحله­ی علقه بیان شده است؛ در حالی که علم روز ثابت کرده است که جنسیت طفل، بلافاصله پس از لقاح مشخص می‌شود. این جا قرآن و حدیث با علم روز در تضاد است.

پاسخ:

الله تبارک و تعالی می فرماید:

Pأَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى Q أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى Q ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى Q فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى Q أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَىO (قیامت:36-40) «آیا انسان گمان می­کند بی­هدف رها می­شود.؟! آیا نطفه­ای از منی که در رحم ریخته می­شود نبود.؟! سپس به صورت علقه در آمد و خداوند او را آفرید و موزون ساخت. و از او (انسان) دو زوج مرد و زن آفرید.

رسول اللهJ می­فرماید: «إِذَا مَرَّ بِالنُّطْفَةِ ثِنْتَانِ وَأَرْبَعُونَ لَيْلَةً، بَعَثَ اللهُ إِلَيْهَا مَلَكًا، فَصَوَّرَهَا وَخَلَقَ سَمْعَهَا وَبَصَرَهَا وَجِلْدَهَا وَلَحْمَهَا وَعِظَامَهَا، ثُمَّ قَالَ: يَا رَبِّ أَذَكَرٌ أَمْ أُنْثَى؟ فَيَقْضِي رَبُّكَ مَا شَاءَ، وَيَكْتُبُ الْمَلَكُ»[1] «بر نطفه چهل و دو شب می­گذرد که خداوند متعال فرشته­ای را می­فرستد و او را به تصویر کشیده، بینایی، شنوایی­اش را خلق می­کند و پوست و گوشت و استخوان را، سپس عرض می­کند: ای پروردگار! مذکر است یا مؤنث است؟ پس پرودگار به قضا و قدر خویش خبر می­دهد و فرشته می­نویسد».

ملحدین از این آیه و حدیث برای ادعای خود، استدلال گرفته­اند.

در ادامه با بیان دلایل قوی، این ادعای پوچ شان را باطل خواهیم ساخت.

الف) ……………………………………..

در مورد ضمیر «منه» در آیه دو احتمال بیان شده است:

• ضمیر «منه» به «منی» برگردد؛ چنان­که مفسرین زیادی بر این قول قایل­اند[2] ؛ در این صورت ما باید این آیه را از مراحل تکامل جنین بدانیم.

نکته­ی قابل تأمل این است، که در آیه از فعل «جَعَلَ» استفاده کرده است نه از فعل «خَلَقَ» و درباره­ی فرق بین این دو فعل این­گونه بیان شده است: «خَلقَ» درباره­ی اصل وجود چیزی است و «جَعَلَ» درباره­ی خواص، آثار، و کیفیاتی است که به دنبال آنها وجود پیدا می­کند».[3]

بنابراین بعد از مرحله­ی علقه است که آثار جنسی و اعضای تناسلی جنین روییده می­شود، با این وصف، آیه در مقام تعیین زمان جنسیت نیست، بلکه در مقام بروز آثار جنسی است؛ چنان چه که از نظر علم پزشکی هم مورد تایید است.[4]

منابع پزشکی تصریح کرده­اند که در طی سومین ماه صورت جنین بیشتر شکل صورت انسان به خود می­گیرد؛ اعضاء تناسلی خارجی به آن حد تکامل یافته که در دوازدهمین هفته، جنس جنین را با امتحان وضع ظاهری می­توان مشخص ساخت.[5]

دکتر عبدانی پور می­نویسد:

«از مرحله علقه تا شکل گیری جنین، سه ماه طول می­کشد، در سومین ماه صورت جنین، شکل صورت انسان به خود می­گیرد، و جنسیت جنین مشخص می­شود و به همین علت قرآن­کریم مرحله جنسیت جنین را (پسر یا دختر) پس از مرحله تسویه و شکل گیری قرار داده است Pفَخَلَقَ فَسَوَّى Q فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَىO از نظر علمی، اعضاء تناسلی خارجی در ماه سوم تکامل می­یابند و در دوازدهمین هفته جنسیت جنین را با آزمایش­های مختلف می­توان مشخص ساخت».[6]

محمد صدیق حسامی می­گوید:

«توان تعیین جنسیت جنین از نظر علمی، در هفته­ی هفتم روز (49) ام، تا هفته­ی دهم، آن هم در مراکز فوق تخصصی (مثل مرکز ابن سینا در تهران) و با آزمایشات دقیق (Real Time PCR) از طریق (DNA) جنینی آزاد، در پلاسمای خون مادر قابل تشخیص است و این دقیقاً تایید فرموده­ی قرآن است».[7]

بنابراین در این آیات بیان شده، چون مراحل تکامل جنین را بیان کرده و از لفظ «جَعَلَ» استفاده کرده است، پس این آیات در مورد شکلیت جنین می­باشد. [8]

• احتمال دارد که ضمیر «منه» به انسان برگردد، چنان­که مفسرین زیادی بر این قول قایل هستند،[9] بنابراین ترجمه­ی این آیات: Pأَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى Q أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى Q ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى Q فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَىO (قیامت/36-39)چنین می­شود:

«آیا انسان گمان می­کند بی­هدف رها می­شود؟! آیا نطفه­ای از منی که در رحم ریخته می­شود نبود؟! سپس به صورت علقه در آمد و خداوند او را آفرید و موزون ساخت. و از او (انسان) دو زوج مرد و زن آفرید!».

بنابراین احتمال، این آیه از مراحل خلقت جنین نیست.[10]

این آیات در مقام اثبات معاد است، و الله متعال برای اثبات معاد به چند آیه­ی کوتاه اکتفا کرده است و مراحل خلقت جنین در آیات دیگر به طور مفصل بیان شده است، که جای هیچ اعتراضی بر آنها نیست، بلکه یکی از بزرگترین اعجاز علمی قرآن در مورد خلقت جنین محسوب می­شوند.

ب) ……………………………………..

پیدا شدن هیکل نر و ماده در مرحله­ی نطفه و علقه، ظاهر نیست، بلکه در مراحل بعد از نطفه و علقه است که هیکل انسان ظاهر می­شود و در همین اثنا است که هیکل مرد و زن هم مشخص می­شود و جمله­ی Pفَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَىO به معنی قوه و امکان نیست، بلکه به معنی فعلیت قیافه­ی زن و مرد است که پس از دوران وجود «نطفه» و «علقه» است.[11]

ج) ……………………………………..

پاسخ به این شبهه بسیار آسان است، آن هم به شرطی که ما به کتب تفسیر رجوع کنیم؛ زیرا از کتب تفسیر چنین برداشت می­شود، که تعیین جنسیت جنین بعد از مرحله علقه نیست، بلکه طبق قول شما، در مرحله­ی لقاح می­باشد، زیرا أکثر مفسرین قرآن، ضمیر «منه» را به طرف «منی» ارجاع داده­اند،[12] در این صورت هیچ اشکالی بر این آیه وارد نیست، بلکه علم جدید هم همین مسئله را تایید می­کند.

زمانی اعتراض ملحدین وارد بود که ضمیر به طرف «علقه» ارجاع داده می­شد که در آن­ صورت هم باید از ضمیر «منها» استفاده می­کرد.[13]

د) ……………………………………..

در آیه­ی دیگری از قرآن تعیین جنسیت مرتبط با «منی» یا اسپرم مرد دانسته شده است، چنان که الله متعال می­فرماید: Pوَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى Q مِنْ نُطْفَةٍ إِذَا تُمْنَىO (نجم/45-46)

«و این که او نر و ماده آفریده است، از نطفه ناچیزی، هنگامی که در (رحم) انداخته می­شود» «نُطْفَة» به معنی کمیت بسیار کوچک مایع، بنابراین «نُطْفَة» در اینجا به طور خاص اشاره به اسپرم دارد، زیرا این اسپرم است که می­جهد.[14]

معنی آیه این می­شود که از اسپرم مرد است که جنس مرد و زن تعیین می­شود و این امر امروزه مورد تایید جنین شناسان است.[15]

نصف نطفه مرد را کروموزوم­های جنسی (X) و نصف دیگر آن را کروموزوم­های (Y) تشکیل می­دهد، اما تخمک زن همیشه حامل کروموزوم­های (X) هست بر این اساس هنگامی که تخمک با نطفه­ای حامل کروموزوم­های جنسی (X) ترکیب شود جنین، دختر خواهد بود و اگر با نطفه حامل کروموزوم جنسی (Y) پیوند بخودر، جنس جنین پسر خواهد بود.[16] این مسئله­ای است که تا اواسط قرن بیستم، برای جنین شناسان پنهان بود و پس از کشف کروموزوم­های جنسی توسط دانشمندانی به نام­های (ون وینوانتر)، (پانتر)، و (تئولیدان) این پدیده شناخته شد.[17]

هم چنین إمام فخر رازیe در تفسیر خود چند قرن پیش، به این امر اشاره کرده است که مذکر و مؤنث بودن از همین نطفه که بخشی از منی است، نشأت می­گیرد.[18]

ه) ……………………………………..

ترتیب ذکری دلالت بر ترتیب وقوع نمی­کند،[19] درست که در اینجا طبق ظاهر آیه بعد از ذکر علقه(به فرض این که آیه در مورد تعیین جنسیت جنین باشد) سخن از تعیین جنس جنین آمده است، اما این دلالت بر آن نمی­کند که تعیین جنسیت جنین، بعد از مرحله­ی علقه باشد، بلکه تعیین جنسیت جنین از قبل صورت گرفته است، زیرا طبق این قاعده­ی تفسیری، ترتیب ذکری دلالت بر ترتیب وقوع نمی­کند، چنان­که در داستان أنبیاءD می­خوانیم: Pوَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًاO (احزاب/7) «(یادآور شو) هنگامی را که از پیغمبران پیمان گرفتیم و هم چنین از تو و از نوح و ابراهیم و موسی و عیسی پسر مریم، (آری)! از آنان پیمان محکم و استواری گرفتیم».

در اینجا مشاهده می­کنیم که الله متعال اول تر از همه پیامبرJ را مورد خطاب قرار داده و در اول ذکر کرده است، در حالی که پیامبرJ آخرین پیامبر و خاتم النبیین بودند و همه­ی پیامبران دیگر مذکور و دیگران، مقدم از رسول خداJ بودند.

هم چنین خداوند متعال در داستان عیسیj می­فرماید: Pإِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُواO (آل عمران/55) «به یاد آورید هنگامی را که خداوندY به عیسیj فرمود: من تو را (با مرگ طبیعی در وقت معیّن) می­میرانم و (مقام تو را بالا می­برم و بعد از مرگ طبیعی) به سوی خویش فرا می­برم و تو را از (دست) کافران می­رهانم».

که در اینجا «وَرَافِعُكَ» مقدم بر «مُتَوَفِّيكَ» است، (اما) در ترتیب ذکری بعد از «مُتَوَفِّيكَ» قرار گرفته است، طبق برداشت شما از این آیه فهمیده می­شود که الله متعال اول حضرت عیسیj را میرانده بعد به طرف خود بال باربعد اول حضرت عیسی علیه اسلا چند قرن پیش، به این امر اشاره کرده است که مذکر و مؤنث بودن از همین نطفه که بخشی از منی میا برده است، در حالی که این مخالف عقاید اهل سنت بوده و حضرت عیسیj هنوز زنده و در آسمان می­باشد و دیگر مثال­هایی که مجال ذکر شان در اینجا نیست.

پس اگر گاهی اوقات آیات قرآن و یا احادیث پیامبرJ به چنین ترتیبی ذکر می­شود، از آن ترتیب نباید این برداشت شود، که حتماً در اینجا مراد ترتیب در وقوع است.

و) ……………………………………..

مراد از فعل «فَيَقْضِي» اراده می­کند نیست، بلکه مراد این است که الله متعال قضا و قدر خویش را اعلان می­کند، دلیل بر این قول، آیه­ی Pوَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَO (حجر/66) است که (قضینا) به معنی «ما برایش ابلاغ کردیم» می­باشد. هم­چنین الله متعال می­فرماید: Pوَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُO (طه/114) «…قبل از این که برایت کاملاً بیان کرده شود».[20] علامه محمد تقی عثمانی حفظه الله می­نویسد: «فَيَقْضِي رَبُّكَ مَا شَاءَ» یعنی به قضا و قدر خویش خبر می­دهد.[21]

پس مراد از فعل «فَيَقْضِي» اراده کردن یا مقدر کردن نمی­باشد، بلکه خبر از کاری است که در گذشته انجام گرفته.

ز) ……………………………………..

از فعل «بَعَثَ اللهُ إِلَيْهَا مَلَكًا، فَصَوَّرَهَا» که در حدیث آمده است، معلوم می­شود که این حدیث در مورد شکلیت جنین است، نه تعیین جنسیت،[22] زیرا به تصویر کشیدن اعضا و مشخص شدن نتیجه، مراحل مختلفی دارد، که از چهل روز دوم شروع می­شود، اما تصویر جنین مخفی است، که از آن بعضی از اطبای گذشته به خطوط تعبیر کرده­اند، این تصویر در مراحل اولیه کاملاً آشکار نیست بلکه از چشم مجرد مخفی باقی می­ماند، اما از طریق وسایل پیشرفته­ی پزشکی مورد درک می­باشد، و تصویر آشکار آن است که برای هر کس پس از چهل روز سوم قابل مشاهده باشد.[23]

این چیزی است که علم روز تأیید کرده و می­گوید که شکل گیری جنین بعد از هفته­ی چهارم آغاز می­شود.

پس در این صورت ترجمه­ی صحیح حدیث چنین می­شود: «إِذَا مَرَّ بِالنُّطْفَةِ ثِنْتَانِ وَأَرْبَعُونَ لَيْلَةً، بَعَثَ اللهُ إِلَيْهَا مَلَكًا، فَصَوَّرَهَا وَخَلَقَ سَمْعَهَا وَبَصَرَهَا وَجِلْدَهَا وَلَحْمَهَا وَعِظَامَهَا، ثُمَّ قَالَ: يَا رَبِّ أَذَكَرٌ أَمْ أُنْثَى؟ فَيَقْضِي رَبُّكَ مَا شَاءَ، وَيَكْتُبُ الْمَلَكُ»[24] «هنگامی که بر نطفه چهل و دو شب می­گذرد، خداوند متعال فرشته­ای را می­فرستد و او را به تصویر کشیده، بینایی، شنوایی­اش را خلق می­کند و پوست و گوشت و استخوان را، سپس عرض می­کند: ای پروردگار! مذکر است یا مؤنث است؟ پس پروردگار به قضا و قدر خویش خبر می­دهد و فرشته می­نویسد».

ح) ……………………………………..

رسول خداJ در مورد تعیین جنسیت در مرحله­ی لقاح، چنین فرمودند: «مَاءُ الرَّجُلِ أَبْيَضُ، وَمَاءُ الْمَرْأَةِ أَصْفَرُ، فَإِذَا اجْتَمَعَا، فَعَلَا مَنِيُّ الرَّجُلِ مَنِيَّ الْمَرْأَةِ، أَذْكَرَا بِإِذْنِ اللهِ، وَإِذَا عَلَا مَنِيُّ الْمَرْأَةِ مَنِيَّ الرَّجُلِ، آنَثَا بِإِذْنِ اللهِ».[25] «آب منی مرد سپید و آب منی زن زرد رنگ است، پس چون جمع شوند، و آب منی مرد بر آب منی زن سبقت گیرد، فرزند به إذن خدا پسر می­شود، ولی اگر آب منی زن بر آب منی مرد سبقت گیرد، فرزند به إذن خدا دختر می­شود».

آن چه پزشکان، جهت تعیین جنس جنین انجام می­دهند در واقع همان غلبه دادن خاصیت قلیایی اسپرم مرد، نسبت به خاصیت اسیدی محیط رحم می­باشد که دقیقاً با حدیث حضرت رسول اللهJ هماهنگی دارد.

به دیگر سخن، پس از عمل لقاح، سلول جنسی نر و سلول جنسی ماده با هم ادغام می­شوند، جنسیت جنین در لحظه­ی لقاح؛ یعنی در زمان ترکیب شدن دو گامتِ نر و ماده یا همان اسپرم و تخمک، صورت می­گیرد.

طبق اکتشافات أخیر دانشمندان، کروموزوم­های (Y) و (X) سریع تر ولی عمر شان کوتاه­تر است، اسپرم حامل (Y) (مولد جنین پسر) کوچکتر از اسپرم حامل (X) (مولد جنین دختر) می­باشد. اسپرم (Y) در شرایط مناسب، سریع­تر از اسپرم (X) حرکت می­کند، با درک دقیق این صفات می­توان با تعیین زمان لقاح، جنسیت جنین مورد نظر را در زمان لقاح تعیین کرد.[26]این حدیث شریف که به راز مهم جنسیت در حال انعقاد نطفه می­پردازد، جزء معجزات علمی سنّت نبوی است، که علم جدیداً به زوایای از آن پی برده است.

خلاصه­ای آن چه که بیان کردیم:

• علت تعیین جنسیت، منی می­باشد.
• زمان تعیین جنسیت، همان لحظه­ی لقاح و تشکیل سلول تخم می­باشد.
• زمان آغاز ظهور و بروز جنسیت، بعد از مرحله علقه و با توجه به حدیث پیامبرJ و علوم روز بعد از (40) روز یعنی بعد از تشکیل سلول تخم می­باشد، همان طوری که پروفسور (توماس سادلر) در کتاب (جنین شناسی) پزشکی خود که در حال حاضر یکی از معتبر ترین کتب جنین شناسی در جهان است می­نویسد: (تا اواخر هفته ششم، تشخیص اعضاء تناسلی خارجی، در بین دو جنس نر و ماده غیر ممکن است).
• [27]

(منابع)

[1]. صحیح مسلم (حدیث/2645) دار إحياء التراث العربي – بيروت

[2]. از جمله: تفسير القرآن (9/111) أبوالمظفر، منصور بن محمد بن عبد الجبار السمعاني التميمي الحنفي ثم الشافعي، دارالوطن، الرياض – السعودية، چاپ اول، 1418هـ- 1997م. + تفسير الجلالين (780) جلال الدين محمد بن أحمد المحلي وجلال الدين عبدالرحمن بن أبي بكر السيوطي – دارالحديث – القاهرة، چاپ اول. + الفواتح الإلهية والمفاتح الغيبية الموضحة للكلم القرآنية والحكم الفرقانية (2/467) نعمة الله بن محمود النخجواني، ويعرف بالشيخ علوان – دارركابي للنشر- الغورية، مصر، چاپ اول، 1419 هـ – 1999 م. + فتح الرحمن في تفسير القرآن (7/229) مجيرالدين بن محمد العليمي المقدسي الحنبلي – دارالنوادر، چاپ اول، 1430 هـ – 2009 م. + التفسير المظهري، المظهري (10/146) محمد ثناء الله – مكتبة الرشدية – الباكستان، چاپ: 1412 هـ. + بيان المعاني (2/93) عبدالقادر بن ملّا حويش السيد محمود آل غازي العاني، – مطبعة الترقي – دمشق، چاپ اول، 1382 هـ – 1965 م. + بحر العلوم (3/524) أبوالليث نصر بن محمد بن أحمد السمرقندي. + سلسلة ومضات إعجازيّة من القرآن والسّنة النّبويّة (11/14) الدكتور المهندس خالد فائق صديق العبيدي، – دارالكتب العلمية – بيروت، چاپ اول، 2004م. + الإعجاز اللغوي والبياني في القرآن الكريم (307) علي بن نايف الشحود. + أرشيف منتدى الفصيح – 2، (58663) – تم تحميله في المحرم 1432 هـ = ديسمبر 2010 م. + قضايا طبية معاصرة في ضوء الفقه الإسلامي (13) د. محمد سقا عيد

[3]. الأمثل في تفسير كتابِ اللهِ المُنزَل (4/204) نَاصِر مَكارم الشِيرازي – منبع کتاب:

http://www.makaremshirazi.org/books/arabic.htm

[4]. دفاع از قرآن در رد کتاب نقد قرآن (103) محمد باقر حیدری نسب – نشر فرشتگان فردا، چاپ اول 1396

[5]. دفاع از قرآن (104) به نقل از: مجموعه مقالات قرآن و طب (453)

[6]. دفاع از قرآن (104) – به نقل از: علم جنین شناسی از دیدگاه قرآن (45)

[7]. آفتاب فاش و نفرت خفاش (28) محمد صدیق حسامی – نشر مریوان إمام ربانی، سال چاپ 1395

[8]. دفاع از قرآن (104) – به نقل از: علم جنین شناسی از دیدگاه قرآن (45)

[9]. الهداية إلى بلوغ النهاية (12/7898) أبومحمد مكي بن أبي طالب الأندلسي القرطبي المالكي – مجموعة بحوث الكتاب والسنة – جامعة الشارقة، چاپ اول: 1429 هـ – 2008 م. + الوجيز في تفسير الكتاب العزيز (1156) أبوالحسن علي بن أحمد الواحدي، النيسابوري – دار القلم – دمشق، بيروت، چاپ اول: 1415 هـ. + التفسير الكبير (30/738) للإمام فخرالدین الرازي – دار إحياء التراث العربي – بيروت، چاپ سوم: 1420 هـ

[10]. دفاع از قرآن در رد کتاب نقد قرآن (102) محمد باقر حیدری نسب – نشر فرشتگان فردا، چاپ اول 1396

[11]. نقد و بررسی کتاب نقد قرآن (75) سید رضا علوی سرشکی

[12]. تفسير القرآن (9/111) أبوالمظفر، منصور بن محمد بن عبدالجبار السمعاني التميمي الحنفي ثم الشافعي – دارالوطن، الرياض – السعودية، چاپ اول، 1418هـ- 1997م. + تفسير الجلالين (780) جلال الدين محمد بن أحمد المحلي – و جلال الدين عبدالرحمن بن أبي بكر السيوطي – دارالحديث – القاهرة، چاپ اول. + الفواتح الإلهية والمفاتح الغيبية الموضحة للكلم القرآنية والحكم الفرقانية (2/467) نعمة الله بن محمود النخجواني، ويعرف بالشيخ علوان – دار ركابي للنشر – الغورية، مصر، چاپ اول، 1419 هـ – 1999 م. + فتح الرحمن في تفسير القرآن (7/229) مجيرالدين بن محمد العليمي المقدسي الحنبلي – دار النوادر، چاپ اول، 1430 هـ – 2009 م. + التفسير المظهري، المظهري (10/146) محمد ثناء الله – مكتبة الرشدية – الباكستان، چاپ: 1412 هـ. + بيان المعاني (2/93) عبدالقادر بن ملّا حويش السيد محمود آل غازي العاني – مطبعة الترقي – دمشق، چاپ اول، 1382 هـ – 1965 م. + بحر العلوم (3/524) أبو الليث نصر بن محمد بن أحمد السمرقندي + سلسلة ومضات إعجازيّة من القرآن والسّنة النّبويّة (11/14) الدكتور المهندس خالد فائق صديق العبيدي – دار الكتب العلمية – بيروت، چاپ اول، 2004م. + الإعجاز اللغوي والبياني في القرآن الكريم (307) علي بن نايف الشحود + أرشيف منتدى الفصيح – 2، (58663) – تم تحميله في: المحرم 1432 هـ = ديسمبر 2010 م. + قضايا طبية معاصرة في ضوء الفقه الإسلامي (13) د. محمد سقا عيد

[13]. الإعجاز اللغوي والبياني في القرآن الكريم (307) علي بن نايف الشحود

[14]. قرآن و علوم نوبنیان (69) دکتر ذاکر نایک؛ مترجم: انس محمودی، نشر دیجیتالی، 1396 ه ش – 1438 ه ق

[15]. دفاع از قرآن (105) به نقل از: طب در قرآن (37)

[16]. مع الطب في القرآن الكريم (27) د. عبدالحميد دياب – د. أحمد قرقوز – مؤسسة علوم القرآن – دمشق، چاپ دوم: 1402 هـ‍ – 1982 م. + قضايا و هموم الأمة الإسلامية (الاستنساخ – إنفلونزا الطيور – الإيدز) د. رضا الطيب؛ (10)

[17]. دفاع از قرآن (105) به نقل از: علم جنین شناسی از دیدگاه قرآن (40)

[18]. التفسير الكبير، للإمام فخر الدین الرازي (29/281) – دار إحياء التراث العربي – بيروت، چاپ سوم: 1420 ه

[19]. مقدمه تفسیر القرآن (16)

[20]. لسان العرب (15/187) أبوالفضل جمال الدين ابن منظور الأنصاري الرويفعى الإفريقى – دار صادر – بيروت، چاپ سوم: 1414 هـ.

[21]. تَکمَلَه فَتحُ المُلهِم شرح صحیح مسلم (13/527) علامه مفتی محمد تقی عثمانی حفظه الله، مترجم: جواد عصار رودی، انتشارات شیخ الإسلام أحمد جام، چاپ اول 1397

[22]. جنین شناسی قرآن (30)

[23]. تَکمَلَه فَتحُ المُلهِم شرح صحیح مسلم (13/527) علامه مفتی محمد تقی عثمانی حفظه الله، مترجم: جواد عصار رودی، انتشارات شیخ الإسلام أحمد جام، چاپ اول 1397 با تصرف

[24]. صحیح مسلم (حدیث/2645) – دار إحياء التراث العربي – بيروت

[25]. صحیح مسلم (حدیث/315) – دار إحياء التراث العربي – بيروت

[26]. اعجاز علمی قرآن و سنت (241) دکتر کمال روحانی – نشر آراس، چاپ دوم 1397. + شگفتی­های خداوند در بدن انسان (117) دکتر محمد راتب نابلسی، مترجمین: یدالله پشابادی – أمین سلیمانی، نشر آراس، چاپ ششم 1397

[27]. جنین شناسی قرآن (30) به نقل از: جنین شناسی پزشکی لانگمن، (251) و هم چنین جنین شناسی قاسم ساکی

برای دریافت pdf مقاله روی لینک زیر کلیک کنید

واحد تحقيق و پژوهش مرکز هدایت
زیر نظر: استاد عتیق الله افندی