كيفيت حجاب و پوشش فاطمه زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ)

* حضرت فاطمه ي زهرا(عَلَيْها السَّلاَمُ) به عنوان بهترين الگوي تربيتي زن مسلمان، در بيرون منزل و در مواجهه با نامحرم، چه نوع حجاب و پوششي داشته اند؟

1- . محمدي ري شهري، ميزان الحكمه، ج 2، ص 570، واژه ي حياء.

2- . سيد مهدي قانع، «انسان، پوشش و ريشه هاي تاريخي»، مجله ي پيام زن، شماره ي 19، ص 68.

* در تاريخ نقل شده است كه حضرت فاطمه ي زهرا(عَلَيْها السَّلاَمُ) وقتي مي خواستند به بيرون منزل و نزد پيامبر اكرم(صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) بروند، از پوشش هاي خاصي، مثل جلباب (چادر) و برقع (روپوش صورت) استفاده مي كردند؛(1) علاوه بر اين، يكي از حوادثي كه بيانگر مقدار حجاب حضرت فاطمه ي زهرا(عَلَيْها السَّلاَمُ) در بيرون منزل و در مواجهه با نامحرم است، آمدن ايشان به مسجد براي دفاع از قضيه ي فدك است. در داستان غم انگيز غصب فدك آمده است: وقتي ابوبكر و عمر تصميم گرفتند كه حضرت را از فدك محروم نمايند، ايشان با شكل خاصي از حجاب و پوشش، براي دفاع از حق خويش از منزل به مسجد آمدند. راوي داستان، شكل خاص حجاب حضرت را اين گونه توصيف نموده است:

لاثت خمارها علي رأسها و اشتملت بجلبابها و اقبلت في لمة من حفدتها و نساء قومها تطأ ذيولها؛(2) حضرت زهرا (عَلَيْها السَّلاَمُ) هنگام خروج از منزل مقنعه را محكم بر سر بستند و جلباب و چادر را، به گونه اي كه تمام بدن آن حضرت را مي پوشاند و گوشه هاي آن به زمين مي رسيد، به تن كردند و به همراه گروهي از نزديكان و زنان قوم خود به سوي مسجد حركت نمودند. قضيه ي فوق گوياي آن است كه پوشش بيرون از منزل حضرت «خمار» و «جلباب» بوده كه قرآن به عنوان حجاب زنان دربيرون منزل و در مواجهه با نامحرم از آن ياد كرده است.

1- . صدوق، علل الشرايع، ج 1، ص 163: «فتجلببت بجلبابها و تبرقعت ببرقعها و ارادت النبي(صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ).»

2- . طبرسي، الاحتجاج، ج 1، ص 98.

رنگ جلباب و چادر قرآني

* چادر و جلباب قرآني كه حضرت فاطمه زهرا(عَلَيْها السَّلاَمُ) در بيرون منزل و در مواجهه با نامحرم از آن استفاده كرده اند چه رنگي داشته است؟

* قرآن به زبان عربي مبين نازل شده است و براي عرب زبانان قابل فهم بوده است؛ بنابراين، بايد بررسي نمود كه زنان صدر اسلام، كه نخستين مخاطبان آيه ي جلباب بوده اند، از واژه ي جلباب چه برداشتي داشته اند و تبادر و سبقت ذهني آنها از آن چه بوده است. در كتاب سنن ابي داود از امّ سلمه، همسر گرامي پيامبر اكرم(صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) قضيه اي نقل شده است كه مبين تبادر ذهني زنان عرب آن زمان است.

وقتي آيه ي جلباب «يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلاَبِيبِهِنَّ»(1) نازل شد، زن هاي انصار از خانه هايشان خارج شدند، درحالي كه

1- . سوره ي احزاب (33)، آيه ي 59.

پوشش هاي مشكي داشتند؛ گويي كلاغ بالاي سر آنها نشسته است.(1)

در كتاب عون المعبود، شرح سنن ابي داود در توضيح قضيه ي ياد شده، آمده است:

چون پوشش هايي كه زنان انصار به عنوان جلابيب از آن استفاده كرده بودند داراي رنگ مشكي بوده است، آنان به كلاغ كه رنگ آن مشكي است تشبيه شده اند.(2)

بعضي از تفاسير مهم، مانند تفسير الدر المنثور سيوطي، روح المعاني و تفسير الميزان نيز در ذيل آيه ي جلباب جريان تاريخي فوق را نقل كرده اند. علاوه بر شاهد تاريخي مذكور، كه سكوت پيامبر اكرم(صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) در مقابل رنگ مشكي پوشش زنان انصار، نيز دليل بر تقرير و تأييد آن است، شواهد لغوي فراواني نيز براي اثبات اين مدعا وجود دارد كه اساساً در ريشه ي لغوي جلباب رنگ مشكي اخذ شده است؛ زيرا جلباب در لغت از ريشه ي جُلب است و يكي از معاني جُلب در بسياري از كتاب هاي لغوي معتبر، تيرگي و سياهي است(3)؛مثلاً جُلب الليل به معناي سياهي شب آمده

1- . لمّا نزلت هذه الآية «يدنين عليهن من جلابيبهن» خرج نساء الانصار كأنّ علي رؤسهن الغربان من اكسية سود يلبسنها: سنن ابي داود، ج 2، ص 182.

2- . عون المعبود، شرح سنن ابي داود، ج 11، ص 159.

3- . به عنوان نمونه ر. ك: لسان العرب، القاموس المحيط، اقرب الموارد، منتهي الارب في لغة العرب، محيط المحيط، معجم الوسيط ذيل ريشه ي جلب.

است. ابن منظور، صاحب كتاب لغت معتبر لسان العرب، پس از نقل شعري كه بخشي از آن «و جُلب الليل يطرده النهار» است تصريح نموده كه گوينده ي شعر از جُلب، سواد و سياهي را اراده كرده است.(1)

علاوه بر اين، در بعضي از كتاب هاي لغوي معتبر، شواهدي از زبان عربي نقل شده، كه جُلب در آنها به معناي تيرگي و سياهي به كار رفته است؛(2)

هم چنين در برخي از كتاب هايي كه درباره ي انواع لباس هاي اسلامي نوشته شده اند، جلباب به پوشش گسترده ي مشكي كه زن روي لباس هاي ديگر مي پوشد معنا شده است.(3)

از مجموع شواهد لغوي، تفسيري و تاريخي مذكور، به روشني استفاده مي شود كه رنگ جلباب و چادر زنان عرب هنگام نزول آيه ي شريفه، مشكي بوده است؛ بنابراين، مي توان گفت كه چادر مشكي منشأ و ريشه ي قرآني دارد.

1- . لسان العرب، ذيل ريشه ي جلب.

2- . العين خليل و تاج العروس زبيدي، ذيل ريشه ي جلب.

3- . الجلباب: كساء اسود تلبسه المرأة فوق ثيابها، الخطيب العدناني، الملابس و الزينة في الاسلام، (في اسماء و انواع الملابس القديمه و الحديثه)، ص 190.

حال كه ثابت شد چادر مشكي ريشه ي قرآني و اسلامي دارد، پرسش مهم اين است كه آيا حكومت اسلامي - كه فلسفه ي وجودي آن اجراي احكام قرآن است و براي تحقق احكام اسلام و قرآن اين همه شهيد و جانباز تقديم خدا و قرآن نموده است - مي تواند در مراكز اداري خود، به عنوان مهم ترين مراكز الگوسازي، چادر مشكي را به عنوان حجاب برتر و يكي از ملاك هاي گزينش زنان مورد توجه قرار دهد يا خير؟

پاسخ سؤال فوق مثبت است؛ زيرا پس از اثبات ريشه ي قرآني و اسلامي براي چادر مشكي، وظيفه ي مسئولان يك حكومت قرآني و اسلامي است كه زمينه ي ترويج و تبليغ عملي آموزه هاي قرآني و از جمله استفاده از چادر مشكي را در مراكز اداري خود فراهم نمايند؛ و حتي هنگام گزينش كارمندان زن، التزام عملي به حجاب قرآني و اسلامي را به عنوان يكي از ملاك هاي گزينش و ارزش يابي مورد توجه قرار دهند.

با توجه به آنچه ذكر شد پاسخ اين پرسش و شبهه كه «چرا چادر سياه در ادارات ملاك ارزشيابي است»،(1) روشن مي گردد