عاقبت حیات زمین :

و اما دستهٔ دوم از آیات مهدویت آیاتی است که از اصلاح جهان خبر می‌‌‌دهند که عاقبت زندگی زمینی به خیر و سلامت و پاکی منتهی خواهد شد. یک جا در سورهٔ مبارکهٔ انبیاء در سه آیه به این مطلب می‌‌‌پردازد:

﴿ وَ لَقَدْ کَتَبْنَا فىِ الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِىَ الصَّلِحُونَ * إِنَّ فىِ هَذَا لَبَلَاغًا لِّقَوْمٍ عَبِٰدِینَ * وَ مَا أَرْسَلْنٰکَ إِلَّا رَحْمَهً لِّلْعَالَمِین‏﴾ 16

در «زبور» بعد از ذکر (تورات) نوشتیم: «بندگان شایسته‌ام وارث (حکومت) زمین خواهند شد!» * در این، ابلاغ روشنى است براى جمعیت عبادت‏‌کنندگان * ما تو را جز براى رحمت جهانیان نفرستادیم.‏

به تحقیق ما در زبور داود این مطلب را نوشتیم بعد از اینکه در تورات موسی بن عمران نوشته بودیم و الآن نیز در قرآن بیان می‌‌‌کنیم که «أَنَّ الْأَرْضَ یرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ» بدون شک زمین را بندگان صالح من به میراث خواهند برد و به دست آنها خواهد افتاد. زمین همینطور جابجا می‌‌‌شود، از دست کسی به دست دیگری تا اینکه عباد صالح خدا وارث زمین می‌‌‌شوند. بعد می‌‌‌فرماید در این بشارتی که گفتیم کفایت است برای قومی که عابد باشند و ما تو را نفرستادیم مگر اینکه برای همهٔ مردم دنیا رحمت باشی. نه فقط برای عربستان، نه فقط برای حجاز یا شبه جزیره یا منطقه‌ای بلکه برای کل مردم دنیا. زمین در دست صالحان قرار می‌‌‌گیرد چون تو «رَحْمَهً لِلْعالَمینَ» هستی. این رحمت دین تو همهٔ دنیا را باید فرا بگیرد.
ذیل این آیه در تفسیر المنثور سیوطی از صحیح بخاری نقل می‌‌‌کند که پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «نَحنُ الصَّالِحونَ» این صالحونی که وارث زمین می‌‌‌شوند ما هستیم. یعنی اهل بیت پیامبر اکرم (ص). 17
در آیه دیگری در سورهٔ اعراف می‌‌‌فرماید:

﴿إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ یُورِثُها مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَهُ لِلْمُتَّقینَ﴾ 18

زمین از آن خدا است، آن را به هر کدام از بندگان خود که بخواهد به میراث می‌‌‌سپارد و عاقبت زمین از آن متقین است.

یعنی آخرین مرحله خدا زمین را به دست متقین می‌‌‌سپارد.
در سورهٔ حدید می‌‌‌فرماید:

﴿اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها﴾ 19

بدانید قطعاً خدا زمین را بعد از مردن آن زنده می‌‌‌کند.

برای این آیه سه معنا می‌‌‌توان بیان کرد:

اول: فصل بهار می‌‌‌آید زمین آباد می‌‌‌شود. اینکه معلوم است. این مطلب روشن است و لازم نیست توجه ویژه‌ای به آن داده شود و تعبیر «اعْلَمُوا» برای آن بیاید.
دوم: مراد حیات در قیامت باشد که بعد از اینکه همه مردند دوباره خداوند همه را زنده می‌‌‌کند.
سوم: مراد از حیات، حیات زمان امام زمان (ع) است که روایات ما در ذیل این آیه بر این معنا تأکید دارند. از جمله این حدیث که فرموده‌اند: «أی بِمَوتِ أهلِها بِکُفرٍ» 20 زمین به خاطر کفر میت می‌‌‌شود. امام زمان (ع) می‌‌‌آید آن را به نور توحید احیاء می‌‌‌کند. در حدیث دیگری امام محمد باقر (ع) فرمودند:

﴿یُحییها اللَّه تعالى بالقائم (ع) بعد موتها یعنی بموتها کفر أهلها و الکافر میّت﴾ 21

یعنی خداوند زمین را به قائم (ع) زنده می‌‌‌کند بعد از موت آن یعنی موت زمین به سبب کفر اهل زمین که کافر میت است.

در سوره قصص نیز می‌‌‌فرماید:

﴿وَ نُریدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّهً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثینَ﴾ 22

ما اراده کرده‌ایم که بر مستضعفان زمین نعمتی بزرگ عطا کنیم و آنها را امام قرار دهیم و آنها را وارثان زمین قرار دهیم.

در روایات این آیه نیز به ظهور امام زمان تأویل شده است، از جمله در روایتی از امیرالمؤمنین (ع) نقل شده است که این کسانی که در این آیه می‌‌‌گویند خدا می‌‌‌خواهد منت بگذارد و امامت را به آنها بدهد، اینها آل محمد هستند:

﴿هُمْ آلُ مُحَمَّدٍ یَبْعَثُ اللَّهُ مَهْدِیَّهُمْ بَعْدَ جَهْدِهِمْ فَیُعِزُّهُمْ وَ یُذِلُّ عَدُوَّهُم‏﴾

… خداوند مهدی آنها را بعد از اینکه مورد انکار قرار می‌‌‌گیرد مبعوث می‌‌‌کند، آنها را عزیز می‌‌‌کند و دشمنان آل محمد را ذلیل می‌‌‌کند.

وعده حکومت صالحین :

دستهٔ سوم از آیات مهدویت آیاتی هستند که در خصوص امام زمان (ع) و اصحاب او و برنامه‌های او هستند که آیه 29 سورهٔ فتح در این زمینه بود. آیه‌ای دیگر می‌‌‌فرماید:

﴿ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ مِنکم وَ عَمِلُواْ الصَّلِحَتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فىِ الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لهُمْ دِینهُمُ الَّذِى ارْتَضىَ‏ لهَمْ وَ لَیُبَدِّلَنهَّم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا یَعْبُدُونَنىِ لَا یُشْرِکُونَ بىِ شَیئًا وَ مَن کَفَرَ بَعْدَ ذَالِکَ فَأُوْلَئکَ هُمُ الْفَاسِقُون‏﴾ 23

خداوند به کسانى از شما (مسلمانان) که ایمان آورده و کارهاى شایسته کرده‌اند وعده داده است که قطعاً آنها را در روى زمین جانشین کند و حکومت بخشد همان گونه که کسانى را که پیش از آنها بودند جانشین ساخت، و حتماً آن دینى را که براى آنها پسندیده است (دین اسلام) براى آنها مستقر و استوار سازد، و بى‏‌تردید حال آنها را پس از بیم و ترس به امن و ایمنى تبدیل نماید به طورى که تنها مرا بپرستند و چیزى را شریک من قرار ندهند. و هر که پس از این (نعمت بزرگ) کفران ورزد، چنین کسانى به حقیقت نافرمانند.

خداوند وعده داده است به مؤمنانی که اعمال صالح انجام بدهند. از میان شما «آمَنُوا مِنْکُمْ» این خطاب به مسلمانها است، پس مسلمانها مؤمن هستند. معلوم می‌‌‌شود که اینجا ایمان خاصی مورد نظر است. شاید منظور خداوند مؤمنان به امام زمان (ع) است. خدا به آن مسلمانهایی از شما که مؤمن باشند و اعمال صالح انجام بدهند وعده داده است که آنها را در زمین به خلافت برساند. به ایشان وعده داده که برای اینها بعد از خوف امنیت ایجاد کند. «یعْبُدُونَنی‏ لا یشْرِکُونَ بی‏ شَیئاً» تا جایی که مرا بپرستند و هیچ چیز را با من شریک قرار ندهند.
البته لازم است که هر کدام از این آیات مربوط به مهدویت مستقلا توضیح داده شوند که فرصت آن در این مختصر نیست.

2. مهدویت در روایات :

در ادامه بحث مهدویت به بررسی روایات بربوط به موضوع مهدویت می‌پردازیم. ابتدا باید نکته‌ای را بیان کنیم. اخیراً بعضیها زبان به سخن باز کردند و گفتند وجود مقدس امام زمان از نظر تاریخی قابل اثبات نیست و خواستند خدشه ایجاد کنند. ما دو نکته را می‌‌‌گوییم:
اولاً معارف دینی نیاز به اثبات تاریخی ندارد. ما خدا را اثبات تاریخی نمی‌‌‌‌کنیم. قیامت اثبات تاریخی نمی‌‌‌شود. وجود بسیاری از پیامبران مثل حضرت لوط از نظر تاریخی معلوم نیست قابل اثبات باشد. یعنی مباحث اعتقادی در نقل روایات از نقل تاریخ بالاتر است. وقتی که حدود چهار هزار حدیث وجود دارد ما بگوییم اثبات تاریخی نشده است؟!
ضمن اینکه اثبات تاریخی هم شده است. نقل تاریخ گاهی با دیدن یک نفر، دو نفر، پنج نفر که کسی را ببینند و ماجرایی را گزارش بدهند ثبت تاریخ می‌‌‌شود و گاهی هم با یک نفر. در حالیکه ما 21 حدیث داریم که عده‌ای در زمان حیات امام عسکری (ع) امام زمان (ع) را دیدند. آیا اینها نقل تاریخ نیست؟ اینها اثبات نمی‌‌‌شود؟ بنابراین اولاً اثبات تاریخی در کنار احادیث چندان اهمیتی ندارد خصوصاً که تاریخ از علومی است که بسیار قابل خدشه و تحریف است. چراکه تاریخ گاهی با نقل یک نفر نامعلوم ثبت می‌‌‌‌شود. ثانیاً از نظر تاریخی نیز این موضوع ثبت و ضبط شده است.

در این بخش نیز فقط آماری از احادیث مهدویت را مطرح می‌‌‌کنیم. از پیامبر اکرم (ص) و ائمهٔ هدی در زمینه‌های مختلف احادیث متعددی رسیده است که در یک جا مثل منتخب الأثر که جمع‌آوری کردند، دو هزار و نهصد و پنجاه و یک حدیث شده است. البته اخیراً گروهی در قم در این زمینه تلاش کرده‌اند و گزارش می‌‌‌دادند که بیش از چهار هزار حدیث دربارهٔ مهدویت و امام زمان (ع) و برنامه‌های ایشان است و ما در هیچ موضوعی به این مقدار تراکم حدیث نداریم. در کتابهای متعددی این احادیث را شمارش و موضوع‌بندی کردند. در یک جا در پنجاه و چهار عنوان احادیث را دسته‌بندی کردند که بعضی از آن را در جدول زیر آورده ایم: 24

شماره: عنوان حدیث: تعداد حدیث:
1. از ذریهٔ رسول خدا (ص) بودن 389
2. همنام و همکنیه رسول خدا (ص) بودن 48
3. یازدهمین فرزند علی بن ابیطالب (ع) 214
4. فرزند حضرت زهرای مرضیه (س) 102
5. از فرزندان امام حسن و امام حسین (ع) 107
6. نهمین فرزند امام حسین (ع) 308
7. هشتمین فرزند امام سجاد (ع) 185
8. ششمین فرزند امام صادق (ع) 103
9. پنجمین فرزند امام موسی کاظم (ع)
10. چهارمین فرزند امام رضا (ع) 95
11. سومین فرزند امام جواد (ع) 90
12. دومین فرزند امام هادی (ع) 90
13. فرزند بلافصل امام حسن عسکری (ع) 293
14. ولادت پنهانی در خانهٔ پدر 307
15. ولادت پنهانی 14
16. نام مادر او نرجس 214
17. زیارت بعضی از اصحاب در زمان امام حسن عسکری ایشان (ع) را 21
18. عمر طولانی حضرت مهدی (ع) 318
19. زمین را از قسط و عدل پر می‌‌‌کند 132
20. غیبتی طولانی حضرت مهدی (ع) 91
21. فراگیری اسلام در همهٔ عالم 27
22. دوازدهمین امام 136
23. روایاتی که مربوط به ولادت او است 214
24. پیر نشدن حضرت مهدی (ع) 8
25. غیبت طولانی 91
26. دو غیبت صغری و کبری 10
27. دیدن عده‌ای ایشان را در زمان غیبت 28
28. بعضی از سنتهای انبیاء پیشین را دارند از جمله غیبت 23
29. توصیف سیرت و صورت حضرت مهدی (ع)1 51
30. علائم ظهور و ظهور و برنامههای ظهور 657
31. سیرهٔ او سیرهٔ رسول خدا (ص) است 30
32. آزمایشهای سخت مردم در غیبت 24
33. همراه داشتن همه معجزات انبیاء 23
34. ظهور حضرت عیسی (ع) و اقتدا به ایشان1 29
35. از بین بردن بدعتها 37
36. بیان اوضاع اقتصادی قبل از ظهور 23
37. تطهیر زمین از شرک و بت پرستی 19
38. تشکیل ایمان و امن واقعی بعد از ظهور 7
39. فراگیری اسلام شرق و غرب عالم را 12
40. گرایش همه ملتها به اسلام 7
41. آبادنی عالم و کامل شدن عقلها 5
42. آشکار شدن برکات آسمان و زمین 12
43. برگرداندن مردم به قرآن و سنت 15
44. برپا کردن عدالت توسط حضرت مهدی (ع) 27
45. فرا خواندن مردم به قرآن 62

اینها احادیث فراوانی است که در منابع شیعه و سنی نقل شده است.

مهدویت از دیدگاه اهل سنت

اما در نظر اهل سنت هم مسئلهٔ مهدویت قطعی است که تعدادی از بزرگان اهل سنت کتاب نوشتند. حافظ ابو نعیم اصفهانی کتاب «صفه المهدی» را نوشته است. گنجی شافعی «البیان فی اخبار صاحب الزمان»، ملا علی متقی «البرهان فی علامات مهدی آخر الزمان» و ابن یعقوب رواجنی «اخبار المهدی». سیوطی کتابی نوشته است به نام «العرف الوردی فی اخبار المهدی» یعنی بوی گل سرخ از لابه‌لای روایات امام زمان (ع). ابن حجر کتاب «القول المختصر فی علامات المهدی المنتظر» را نوشته است. و فراون هستند کتابهایی که علمای اهل سنت در این زمینه نوشتند. 25

روایتی از امام باقر (ع)

در آخر روایتی را از امام باقر (ع) مطرح کنیم. ابن محبوب به واسطه‌ای از امام ابی جعفر محمد باقر (ع) نقل می‌‌‌کند «إِذَا خُسِفَ بِجَیشِ السُّفْیانِی» وقتی که لشکر سفیانی به زمین فرو رود زمان ظهور نزدیک است. می‌‌‌دانید که علامات حتمی ظهور سه علامت است: خروج سفیانی از شام 26 یک جنایتکاری از اینجا خروج می‌‌‌کند می‌‌‌آید در کوفه و بصره و جنایات زیادی می‌‌‌کند. لشکری را می‌‌‌فرستد و مدینه را تصاحب می‌‌‌کند. این لشکر حرکت می‌‌‌کند به سمت مکه و به سرزمینی به نام بیداء می‌‌‌رسد که پیامبر اکرم (ص) وقتی به آن سرزمین رسیدند پا به زمین زدند و فرمودند که گروه اخابث اینجا به زمین فرو می‌‌‌روند. لشکر سفیانی آنجا به زمین فرو می‌‌‌روند. این علامت دوم که از قطعیات است. علامت سوم هم یک صیحهٔ آسمانی است. پس دو پدیدهٔ طبیعی همزمان با ظهور ایجاد می‌‌‌شود که اگر ما این را بدانیم اگر با مدعی دروغینی برخورد کردیم حرف او برای ما دیگر قابل قبول نخواهد بود.

فرمودند که وقتی لشکر سفیانی به زمین فرو برود امام زمان (ع) در آن روز در مکه در کنار خانهٔ خدا است. «مُسْتَجِیراً بِهَا» در حالی که به این خانه پناه برده، صدا می‌‌‌زند:

﴿یَقُولُ أَنَا وَلِیُّ اللَّهِ أَنَا أَوْلَى بِاللَّهِ وَ بِمُحَمَّدٍ فَمَنْ حَاجَّنِی فِی آدَمَ فَأَنَا أَوْلَى النَّاسِ بِآدَمَ﴾

من ولی خدا هستم. من از هر کس به خدا نزدیکتر هستم. من به رسول الله اولی و نزدیکترین هستم. اگر کسی گفتگویی دربارهٔ آدم دارد من اولی الناس به او هستم.

اگر کسی دربارهٔ نوح گفتگویی دارد من نزدیکترین به او هستم. دربارهٔ ابراهیم اگر گفتگویی دارد من اولی به او هستم و اگر کسی دربارهٔ رسول خدا سخنی دارد من نزدیکترین به او هستم. بعد از ذکر بسیاری از پیامبران این آیه را تلاوت می‌‌‌کنند:

﴿إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى‏ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِینَ ذُرِّیَّهً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ﴾ 27

به یقین خداوند آدم و نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران را بر جهانیان (زمان خودشان) برترى داد. فرزندانى که برخى از نسل برخى دیگرند و خداوند شنوا و داناست.

حدیث طولانی است، تا می‌‌‌رسد به اینجا که خدا سیصد و سیزده نفر اصحاب امام زمان را جمع می‌‌‌کند بدون این که با هم قراری گذاشته باشند که مثل پاره‌‌های ابر در پاییز گرد هم می‌‌‌آیند. «فَیبایعُونَهُ بَینَ الرُّکْنِ وَ الْمَقَامِ وَ مَعَهُ عَهْدُ رَسُولِ اللَّهِ» با او در بین رکن و مقام بیعت می‌‌‌کنند و عهد پیامبر اکرم (ص) با او است. بعد قیام می‌‌‌کنند و دنیا را در مدتی اندک پر از عدل و داد خواهند کرد.

پی نوشت ها

1. علی بن بابویه قمی، صدوق؛ الأمالی، ص 489.
2. سوره توبه، آیه 32.
3. سوره صف، آیه 8.
4. سوره شوری، آیه 13.
5. سوره عنکبوت، آیه 14.
6. سوره هود، آیه 40.
7. سوره صف، آیه 5.
8. سوره مریم، آیه 59.
9. سوره مریم، آیه 8.
10. سوره توبه، آیه 32.
11. منظور جریان فکری اومانیسم است یعنی انسان محوری به جای خدا محوری که تمام شئون زندگی انسان را با آن هماهنگ می‌کنند در اجتماع و فرد، قانون، اقتصاد، فرهنگ و دنبال ایجاد دهکده واحد جهانی با این مؤلفه ها هستند که محور همه آنها اومانیسم می‌باشد.
12. باید به این نکته توجه کرد که آنها ذهنیّت و تعریف اشتباهی از انسان دارند که می‌توانند انسان را دربرابر خداوند مطرح کنند و بعد دعوت به انسان محوری کنند. آنها انسان را موجودی غریزی و شهوت گرا می‌دانند و چنین انسانی با خدا و راه انبیاء جمع نخواهد شد. در حالی که انسان موجودی است روحانی و معنوی و گرایشهای او به این سمت و سو است و چنین انسانی با خداوند در تعارض نخواهد بود و تمام رشد او در این است که خدا را در تمام شئون زندگی خود محور قرار دهد و همیشه رضای او را در نظر بگیرد.
13. سوره توبه، آیه 33 و سوره صف، آیه 9.
14. سوره فتح، آیه 28.
15. سوره فتح، آیه 29.
16. سوره انبیاء، آیه 105 تا 107.
17. عبدالرحمن بن ابی بکر سیوطی، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، ج4، ص 341.
18. سوره اعراف، آیه 128.
19. سوره حدید، آیه 17.
20. رجوع کنید به کتاب «آیات المهدی» مرحوم هاشم بحرانی.
21. مولی محمّد محسن کاشانی؛ تفسیر صافی، ج 5، ص 135.
22. سوره قصص، آیه 5.
23. سوره نور، آیه 55.
24. در بعضی از روایات حتّی شمایل حضرت، قدّ و قامت نورانی حضرت، نوع سخن گفتن و چهره را بیان می‌کند.
25. این جمله در صحیح بخاری، بالاترین کتاب حدیثی اهل سنّت است که پیغمبر فرمودند :«کَیْفَ بِکُمْ إذَا نزَل فِیکُمْ ابنُ مَرْیَمَ وَ إمَامُکُمْ مِنْکُمْ» در چه حالی خواهید بود آن روزی که عیسی بن مریم از آسمان نازل شود در میان شما قرار بگیرد در حالی که بر شما امامت نمی‌کند، امام شما از خود این امّت است؛ یعنی امام زمان (ع).
26. شام در زمان اهل بیت (ع) شامل اردن ، فلسطین، سوریه و لبنان می شده.
27. سوره آل عمران، آیات 33 و 34.