معنی شناسی واژه «جبّار»
کلمه جبّار که هم وصف خداوند است وهم وصف انسان، ده بار در قرآن تکرار شده؛ یک مورد درباره خداوند و نُه مورد آن درباره افراد ظالم، گردن کش و فاسد می باشد. این کلمه را اهل لغت این گونه توضیح می دهند: «الجبّار فی اسم الله معناه الذی یقهر عباده علی ما أراد من أمر و نهی».25 جبّار وقتی نام خدا واقع می شود، معنایش این است که او بندگانش را بر آنچه از او در قالب امر و نهی خواسته است، ملزم می کند. «الجبار: القاهر العاتی المتسلط».26 جبّار چیره مردم آزار و سلطه جو است. «والجبّار هو… النافذ، بحیث یقهر فی الطرف و یسلب الاختیار عنه و یجعله محکوماً مغلوباً».27 جبّار، دارای نفوذی است که طرف مقابلش را به گونه ای تحت سلطه قرار می دهد که مجالی برای انتخاب نداشته باشد. «الجبّار فی صفة الانسان یقال لمن یجبر نقیصته بادعاء منزلة من التعالی لایستحقّها». جبّار، وقتی درباره انسان گفته شود، منظور کسی است که می خواهد نقصان و کمبود خود را با ادعای مقام والایی که سزاوارش نیست، جبران کند. «لانّه یجبر الناس، أی یقهرهم علی ما یریده».28 بدان دلیل جبّار گفته می شود که مردم را مجبور می کند؛ یعنی ناگزیر می سازد به برآوردن آنچه می خواهد. «جبّار، یعنی متکبّری که غیری را بر خود دارای حقی نداند».29 مفسران قرآن در تفسیر واژه جبّار تقریباً به تکرار سخنان علمای لغت بسنده نموده جبّار را کسی می دانند که با استفاده از روش هایی، خواسته های خویش را بر دیگران تحمیل می کند؛ بدون اینکه برای دیگران حقی قائل باشد و خود را ملزم به رعایت آن بشناسد. نمونه هایی چند از اظهارات مفسران را می بینیم: «جبار کسی است که دیگری را نسبت به خود ذی حق نمی شناسد… و منش تکبر و برتری جویی بر خلق دارد».30 معنای جبار به این باز می گردد که او انسان برتری طلب است که خواسته های خویش را بر دیگران تحمیل می کند و نسبت به آنها تکلیفی را در ذمه خود احساس نمی کند.31 جبّار یعنی چیره دست سلطه طلب، پادشاه مردم آزار و کسی که اراده اش را بر دیگری تحمیل می کند.32 «جبّار کسی است که به دیکتاتوری و استبداد به رأی پای می فشارد، بر اساس مشورت فرمان نمی راند و در مسیر هدایت نمی باشد».33 «جبار کسی است که از روی خشم و غضب می زند، می کشد، نابود می کند و پیرو عقل نیست، و به تعبیری جبّار کسی است که دیگری را مجبور به پیروی از خود می کند، یا می خواهد نقص خود را با ادعای عظمت و تکبر ظاهری برطرف سازد».34 «جبّار به کسی می گویند که برای خود هرگونه حقوق برمردم قائل است، ولی هیچ حقی برای کسی نسبت به خود قائل نیست».35 همان گونه که در سخنان علمای لغت و تفسیر به روشنی دیده می شود معنای جبّار بر رفتار مستبدانه حاکمان و فرمانروایان قابل تطبیق است. به همین دلیل بعضی از مفسران در توضیح معنای آن از کلمه دیکتاتور استفاده کرده اند که در رأس حکومت استبدادی قرار دارد.