نعمت شناسی

نعمت در لغت فارسی، به معنای احسان، نیکی، بهره و خوشی، مال و روزی به کار رفته است.[1]

در لغت عرب، این واژه از سه حرف اصلی (ن.ع.م) تشکیل شده و مشتقات آن فراوان است و همة آن ها به یک معنا می باشند: آسایش، خوشی، خیر و شایستگی در زندگی.[2]

در مفردات راغب اصفهانی در باب مادة «نعم»، معنای نعمت این گونه بیان شده است: نعمت، حالت نیک و پسندیده است. ساخت نعمت برای بیان هیئت و حالت انسان است؛ مانند جِلْسَه و رِکْبَه که بیان نوعی نشستن و نوعی سوار شدن است. نعمت، اسم جنس است که برای کم و زیاد استعمال می شود.

به ناز و نعمت رسیدن و رفاه را «نعمت» گویند و ساخت آن برای بیان یک مرتبة کاری می باشد؛ مانند ضَرْبَه، شَتْمَه که بر یک بار زدن و یک بار دشنام دادن دلالت می کند.

انعام یعنی نیکی رساندن به دیگری و زمانی استعمال می شود که نعمت داده شده از جنس انسان باشد. مصداق این کلام را می توان در آیة 103 سورة آل عمران یافت که خداوند می فرماید: «و نعمت (بزرگ) خدا را بر خود به یاد آورید، آن گاه که دشمن (یک دیگر) بودید، سپس میان دل های شما الفت ایجاد کرد.»

با اندکی دقت در نعمت های دوازده گانه در سورة مبارکة الرحمن که عبارت اند از: قرآن، خلقت انسان، تعلیم بیان، حساب منظّم زمان، آفرینش گیاهان و انواع درختان، آفرینش اسلام، حاکمیت قوانین، آفرینش زمین با ویژگی هایش، خلقت میوه ها، خلقت نخل، آفرینش حبوبات، خلقت گل ها و گیاهان معطّر، با جزئیات و ریزه کاری ها و اسراری که در هر یک نهفته است کافی است که حس شکرگزاری را در انسان برانگیزد و او را در پی شناخت پدید آورندة این همه موهبت روانه کند.

سمیه منجری، شمارة اشتراک 11291، از خمینی شهر

رهنمودهای قرآن برای استفاده از نعمت های خداوندی موجب شناخت بهتر آدمی از خود و خدا شده، او را برای تنظیم شخصیت و عملکرد خویش برای انجام وظایف الهی یاری می کند.

برداشت انسان ها از دیدن نعمت های خداوند بسیار متفاوت است و می توان این نعمت ها را به بارش نور تشبیه نمود که برگ ها به تناسب سطح و وسعت و شکل و حالتشان مقادیر متفاوتی از آن را جذب می کنند. با تغییر وضع و زاویه برگ ها نسبت به نور خورشید مثلاً در مورد چغندر، مقدار قند آن ممکن است تا سه برابر افزایش یابد. نعمت های خداوند هم چون نور، مرز و اندازه ندارد و مقدار استفاده از آن ها به وضع و حالت و ظرفیت انسان ها بستگی دارد.

نعمت های ذکر شده در قرآن را می توان به دو نوع مادی و معنوی تقسیم کرد:

نعمت های مادی

در میان این مواهب، از مواردی نظیر کوه ها سخن به میان آمده که در واقع لنگرگاه هایی برای ایجاد تعادل و جلوگیری از کج شدن ها هستند. ظاهر ساکت و خاموش این نعمت های الهی که فریادها در بطونشان نهفته است، نوعی تأیید بر وقوع قیامت کبری است. علم زمین شناسی ثابت می کند که در طول میلیون ها سال کوه ها در اثر فرسایش توسط آب باران و جوی ها ذرّه ذرّه از محل خود کنده شده و به نقاط دیگر در دل دریا ها رفته و کم کم در اثر انباشته شدن رسوبات و فشار طبقاتِ رسوبی، کوه جدیدی از دل دریا قد برافراشته و با داشتن علائم حیات و فسیل موجودات دریایی در لایه های رسوبات خود، موجب حیرت محققان شده اند.

این اتفاقات بلند مدت پاسخی بسیار روشن بر ادعای انکار کنندگان روز قیامت می باشد و کوه علی رغم سکوت خود فریاد می زند: ای بشر، با این جثّة کوچک خود بر کوه ها بنگر که چگونه پیکر عظیمشان ذرّه ذرّه شده و دوباره تشکیل می شود.

در قرآن مجید بارها به نشانه هایی در خلقت آسمان ها و زمین برای اهل خرد اشاره شده که هر کس قادر به درک آن ها نمی باشد. مهم ترین عامل درک، پاکی چشم و دل و عقل آدمی از گناه است. هم چنان که رسول خدا(ص) فرمود: چشم های خود را از گناه بپوشانید تا قادر به دیدن زیبایی های محیط زندگی شوید. انسان در اثر زیادی گناه و محرومیت از لطف الهی تا بدان حد پست می شود که قادر به درک زبان صخره ها و کوه ها نیز نمی شود و در اوج جهل و روشن فکر مآبی ادعا می کند که آیا پس از مرگ و پوسیدن و پراکنده شدن، به شکل اول برمی خیزیم؟

در قرآن مجید علاوه بر کوه ها، از باران به زنده کنندة زمینِ مرده و رویانندة نباتات یاد شده و می فرماید: حیات پس از مرگ (نشور) نیز این چنین خواهد بود؛ یعنی باران با آن لطافت و پاکی اش علاوه بر سیراب کردن تشنگان و خشک زارها و پاک کنندة هوا و زمین و موجودات، نوعی وسیلة تذکر برای زنده شدن پس از مرگ محسوب می شود که آدمی با درک آن می تواند از بسیاری لغزش ها و کج روی ها مصون بماند.

نعمت های مذکور در قرآن تنها به کوه و آب محدود نمی شود. رام بودن حیوانات برای آدمی، میوه ها و رستنی ها با اشکال و خواص گوناگون، علاوه بر خاصیت غذایی شان که نقش اساسی در حفظ سلامت آدمی دارد، با دقیق شدن در وضع ظاهری شان پندها و رهنمود هایی بس گران بها برای یافتن چارة مشکلات دارند.

با دقیق شدن در حیات وحوش، انسان می تواند نقش عدل و تعادل را در کسب قدرت و موفقیت دریابد؛ مثلاً درختی که یک سویه در رشد و نمو باشد، مقاومتش کمتر از درختی است که همه جانبه رشد کرده و در برابر طوفان و سیل، آسیب پذیر است و به انسان ها تذکر می دهد که یک جانبه رشد کردن و نداشتن تعادل فکری و علمی، عواقب خوبی ندارد.

مقایسة بدن یک مار با یک کبوتر که اولی فقط در طول رشد می کند و غیر از زهر فلج کننده چیزی ندارد، خوش خط و خال است و آرام و بی صدا می خزد، و دومی از گوشت و پر و استخوان هایش استفاده های غذایی می شود، به روشنی نشان می دهد کسانی که رشد یک بعدی دارند می توانند با زهر عمل کرد خود جامعه را فلج کنند و در عوض آنان که در رشد علمی خود «تعادل» دارند همه جانبه مفید و به درد بخور هستند.

نعمت های الهی از ریگ زار تا ابرهای متراکم و باران زا، از جنبه های مختلف، معنا دار و هدف دارند و قرآن مجید آدمی را پی در پی به تفکر و تعقّل دربارة آنان فرا می خواند. با اصطلاحاتی نظیر اولواالالباب، یتفکّرون، تتذکّرون و. .. انسان را به هوش یاری و بیداری می خواند تا در مقابل دسیسه های شیطان هر لحظه به یادش باشد که ارتباط با خدای خود را حفظ کند.

وجیهه عطاریان، شمارة اشتراک، 12590، از بناب