سوره انسان وسبب نزول آن

سوره انسان به رفتار شناسی خانواده قرآنی پرداخته وعمل بسیار خالصانه و ایثارگرانه انفاق، ایثار وسخاوت خانواده قرآنی یعنی امیرالمؤمنین علی(ع) و فاطمه زهراء و فرزندانش (علیهم السلام) را عرضه نموده که به اعتراف اکثر روایات فریقین مصداق اتم واکمل شخصیت های ایثارگر این سوره، اهلبیت رسول الله (ص) می باشند و از این باب آنان سبب نزول سوره بوده اند. امام حسن و امام حسین(علیهما السلام) در کودکی بیمار شدند. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) همراه دو نفر از اصحاب از آنها عیادت کرد. یکی از اصحاب به علی علیه السلام عرض کرد: «چه خوب بود برای شفای دو فرزندت نذری برای خدا می کردی». حضرت علی(علیه السلام) فرمود: «نذر می کنم اگر خوب شدند سه روز را روزه بگیرم». فاطمه(س) نیز چنین گفت. امام حسن و حسین (علیهما السلام) هم گفتند: (ما نیز سه روز روزه می گیریم.) فضه، کنیز آنان، نیز همین نذر را کرد. چندی نگذشت که حسن و حسین (علیهما السلام) شفا یافتند. همه به نذر خود وفا کردند و روزه گرفتند، اما برای افطار چیزی در خانه نبود. علی(ع) یک شب کامل کارگری کرد و درختان نخل را آب داد و به عنوان اجرت، مقداری آرد جو دریافت کرد.. علی علیه السلام نماز مغرب را با پیامبر خدا گزارد و به منزل آمد. سفره را گستردند و هر پنج نفر سر سفره نشستند. هنگامی که امیرالمومنین اولین تکه را برداشت، مسکینی در خانه را زد و گفت: «السلام علیکم یا اهل بیت محمد! من مسلمان مسکینی هستم. از آنچه می خورید به من بخورانید. خداوند از نعمت های بهشت به شما بدهد!» همه اهل خانه هر پنج قرص نان را به مسکین دادند، شب را گرسنه خوابیدند و چیزی جز آب نخوردند.

فردای آن روز را نیز روزه گرفتند. فاطمه سلام الله علیها یک سوم دیگر از آرد کرد و پنج قرص نان پخت. بعد از نماز مغرب، همین که سر سفره نشستند، یتیمی به در خانه آمد و گفت: «السلام علیکم اهل بیت محمد! من یتیمی مسلمان هستم. از آنچه می خورید به من نیز بدهید. خداوند شما را از نعمت های بهشتی اطعام کند.» همه اهل خانه، آن شب را نیز گرسنه سپری کردند و چیزی جز آب نخوردند. فردا نیز همین اتفاق تکرار شد و این بار اسیری از مشرکین به در خانه آمد و گفت: «السلام علیکم یا اهل بیت محمد! ما را اسیر می کنید و به بند می کشید، اما به ما غذا نمی دهید؟» آن شب نیز همه نان های خود را به اسیر دادند و با آب افطار کردند و گرسنه خوابیدند. فردای آن روز رسول خدا(ص) حسن و حسین را دید که از فرط گرسنگی مانند جوجه به خود می لرزیدند. پیامبر با دیدن آنان فرمود: «ای اباالحسن! حالت شما مرا سخت ناراحت می کند. نزد دخترم فاطمه برویم.» نزد فاطمه(س) رفتند و دیدند او در محراب خود، از گرسنگی دچار ضعف شدیدی شده و چشمانش گود افتاده است. پیامبر(ص) او را به سینه چسباند و گفت: «به خدا پناه می برم. شما سه روز است که گرسنه اید!»جبرئیل نازل شد و گفت: «ای محمد! آنچه را خداوند برای تو در باره اهل بیت مهیا ساخته است، بگیر.»پیامبر (ص) فرمود: «چیست؟»«جبرئیل» آیات آغازین سورۀ«هل اتی» را قرائت کرد تا رسید به آیه «انّ هذا کان لکم جزاء و کان سعیکم مشکورا.»(انسان /22) شناخت اسباب نزول نقش اساسی در فهم و پی بردن به معانی آیات دارد. آیت الله شهید محمدباقر حکیم(ره) اسباب نزول را چنین تعریف می کند: پدیده ها و مسائلی که در عصر وحی روی داده و نزول وحی را درباره خود اقتضا کرده اند. (علوم القرآن، ص38) وشان نزول سوره انسان یا هل اتی که در باره اطعام وانفاق خانواده قرآنی رسول الله (ص) است از این زمره می باشد.

نظرات مفسران اهل سنت

«علامه امینی» روایت شأن نزول سوره انسان را از 34 تن از علمای اهل سنت نقل کرده است. همچنین «علامه شوشتری» همین روایت را از 75 کتاب روایی معتبر اهل سنت نقل کرده است. تمام این افراد قبول دارند که این سوره در شأن اهل بیت (ع) نازل شده است. گرچه متأسفانه عده ای اندک از متعصبان، به انحاء مختلف تلاش داشته و دارند که فضائل و مناقب اهل بیت(ع) را انکار نمایند و اقوال شاذ و نادر را بر اقوال مشهور ترجیح دهند، برخی از دانشمندان اهل سنت اسباب نزول هفت گانه دیگری را هم مطرح نموده اند که نه تنها با محتوای سوره بیگانه است، بلکه از حیث متن و سند بسیار ضعیف و از اعتبار ساقط است. اما علما و مفسران درجه یک اهل سنت، بر اینکه تمام، یا بخشی از این سوره در مدح و مقبت اهل بیت پیامبر(ص) است متفق القول بوده وبر آن صحه گذاشته اند؛ از جمله:

«شافعی» امام مذهب شافعیه درباره شان نزول سوره انسان چنین سروده است: الی مَ الی مَ و حتی متی *** اعاتب فی حب هذا الفتی.. فهل زوجت فاطمه غیره *** و فی غیره هل أتی هل أتی... یعنی: «تا کی و تا چه وقت و تا چه زمانی در راه دوستی این جوانمرد (علی) باید ملامت بشوم. آیا جز او کسی به همسری فاطمه (س) برگزیده شد؟ آیا سوره هل اتی درباره دیگری نازل شد؟»

1- «فخر رازی»، عالم بزرگ سنی قرن ششم هجری در تفسیر کبیر می نویسد: «واحدی در کتاب البسیط نوشته است که این آیه در حق علی نازل شده است. زمخشری، صاحب تفسیر کشاف این روایت را از ابن عباس نقل کرده و گفته است که این سوره را جبرئیل برای پیامبر نازل کرد و گفت: "یا محمد! این سوره را که درباره اهل بیت توست بگیر"». (الامام الفخر الرازی؛ التفسیر الکبیر؛ دار احیاء التراث العربی، بیروت: بی تا؛ ج15، ص 243 و 244)

2- «ابوالفرج جوزی»، عالم سنی قرن ششم هجری در تفسیرش زاد المسیر نوشته است: «درباره این آیات دو قول است: قول اول این است که این آیه در حق علی بن ابی طالب نازل شده است که یک شب کامل اجیر شد و درختان نخل را آب داد و در مقابل مقداری آرد جو گرفت. وی یک سوم آن را آرد کرد و نان پخت؛ اما مسکینی آمد و غذا را به او دادند. سپس یک سوم دیگر را نان پخت اما یتیمی آمد و نان را به او دادند. سپس یک سوم باقیمانده را نان پخت امااسیری از مشرکین آمد و دیگربار نان را به او دادند. در اینجا این آیات نازل شد». (الامام ابوالفرج جلال الدین الجوزی القرشی البغدادی؛ زاد المسیر فی علم التفسیر؛ المکتب الاسلامی، بیروت: 1987م. ؛ ج8، ص 432)

3- «جلال الدین سیوطی»، دانشمند بزرگ سنی در قرن نهم هجری، در تفسیرش الدر المنثور آورده است: «این آیه در حق علی بن ابی طالب و فاطمه بنت رسول الله (ص) نازل شده است». (جلال الدین عبدالرحمن بن ابی بکر السیوطی؛ الدر المنثور فی تفسیر المأثور؛ دارالکتب العلمیه، بیروت: 2000 م. ؛ ج6، ص 485)

4- «شوکانی»، مفسر بزرگ سنی قرن دوازدهم هجری در تفسیرش فتح القدیر نوشته است: «این آیه در حق علی بن ابی طالب و فاطمه بنت رسول الله (ص) نازل شده است». (الشوکانی؛ فتح القدیر؛ عالم الکتب، بی جا: بی تا؛ ج5، ص 346)

5- «امام احمد بن عجیبه»، مفسر سنی قرن سیزدهم هجری در تفسیرش البحر المدید پس از نقل داستان انفاق، نوشته است: «زمخشری و جمهور مفسرین، این داستان را برای شأن نزول این آیه ذکر کرده اند؛ و تنها ترمذی در کتاب نوادر، آن را انکار کرده است» و سپس خود امام ابن عجیبیه، پاسخ ترمذی را داده است. (الامام ابن عجیبة؛ البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید؛ دارالکتب العلمیة؛ بیروت: 2002 م. ؛ ج8، ص 197-198)

بسیاری از مفسران و محدثان اهل سنت سبب نزول این سوره را همان اطعام اصحاب کساء می دانند و این سوره را در شأن علی (ع) ، فاطمه(س) ، حسن و حسین (ع) و فضه، خادمه حضرت زهرا(س) می دانند. برخی از آنان عبارت اند از: مقاتل بن سلیمان (م 150 ق) در تفسیر مقاتل، ج4، ص525-) و ابوجعفر اسکافی (م240ق در اسباب النزول، ص37-) و ابن مردویه (م416 ق در الدر المنثور، ج8، ص371) وثعلبی (م427ق در الکشف والبیان، ج10، ص98، 100) وماوردی (م450ق در النکت والعیون، ج6، ص 168) و واحدی (م468ق در اسباب النزول، ص378) و حسکانی (م471ق در شواهد التنزیل، ج2، ص300) و قشیری (م465ق در تفسیر القشیری، ج3، ص378) و زمخشری (م538ق در الکشاف، ج4، ص300) و فخر رازی (م604ق در تفسیر ش، ج30، ص244) و ابن اثیر (م630ق در اسد الغابه، ج5، ص244) و سلیمی (م660ق در تفسیر القرآن، ص629) و سبط ابن جوزی (م654ق در تذکرة الخواص، ص283) وقرطبی (م671ق در الجامع لاحکام القرآن، ج19، ص130) و احمد طبری (م694ق در ریاض النضرة، ج3، ص180) ونسفی (م710ق در تفسیرش، ج2، ص758) وخازن (م725 ق) تفسیرش، ج4، ص378) ونظام الدین نیشابوری (م728ق) در غرائب القرآن، ج6، ص412) وکلبی (م741ق در کتاب التسهیل، ج4، ص412) وابن حیان اندلسی (م745ق در البحر المحیط، ج8، ص395) و بیضاوی (م791ق در تفسیر ش، ج2، ص 553) وحداد یمنی (م قرن هشتم در تفسیر ش، ج7، ص131) ومهایمی (م835ق در تبصیر الرحمن وتیسیر المنان، ج2، ص379) وابن عادل حنبلی (م880 ق در اللباب فی علوم الکتاب، ج20، ص3) و بقاعی (م1270ق در نظم الدرر، ج8، ص268) وسیوطی (م911ق در الدر المنثور، ج8، ص371) و محمد الحنفی (م1195ق در حاشیة القونوی، ج19، ص 483) و آلوسی (م1270ق در روح المعانی، ج29، ص157) و الصاوی (م1241ق در حاشیة الصاوی، ج6، ص2285) و ابن عجیبه (م1224ق در البحر المدید، ج8، ص197 قنوجی (م1307ق در فتح البیان، ج7، ص298) و بروسوی (م1337 ق در روح البیان، ج10، ص317) وجوهری طنطاوی (م1358ق در الجواهر فی تفسیر القرآن الکریم، ج24، ص325) و محمدعلی خالدی در صفوة العرفان، ج6، ص 814) البته باید به این نکته توجه داشت که بسیاری از مفسران سابق الذکر اهل سنت، کل سوره دهر را در شأن اهلبیت(ع) به ویژه اصحاب کساء می دانند. برخی نیز از «ان الابرار» تا «وکان سعیکم مشکوراً» را در شأن آنان و برخی آیه اطعام را درباره آنان می دانند. تمام مفسرین شیعه و اکثر مفسرین اهل سنت عقدیده دارند که این سوره در مدینه نازل شده است و ازجمله سور مدنی است. کلمه "اسیر " مؤید خوبی برای قول مشهور است؛ زیرا این کلمه در مکه کاربرد نداشت و بعد ازجنگ بدر و احد بود که مسلمانان موفق به گرفتن اسیر شدند و این واژه کاربرد پیدا نمود. عده ای از دانشمندان اهل سنت از جمله ابن تیمیه این سوره را مکی دانسته اند، در حالی که بسیاری از مفسران، محدثان و دانشمندان اهل سنت، سوره دهر را مدنی دانسته اند و برخی از آنان مدنی بودن سوره را اجماعی دانسته و برخی صحیح تر دانسته اند. اما شیعه بر مدنی بودن این سوره اجماع نموده اند. با توجه به آراء علمای شیعه و اکثر علمای اهل سنت و... این سوره یا حداقل آیات اول آن در شأن اهل بیت (ع) نازل شده است. اما این که عده ای تلاش دارند بدون سند و مدرک، اقوال شاذ و نادر را را بر اقوال مشهور ترجیح دهند؛ نشان گر اوج مظلومیت اهل بیت (ع) است؛ بسیاری از مفسران و محدثان اهل سنت سوره دهر را مدنی دانسته اند. 13 برخی از دانشمندان اهل سنت نیز بر مدنی بودن سوره دهر ادعای اجماع نموده اند. 14 برخی دیگر مدنی بودن سوره را صحیح تر می دانند. 15 براساس ترتیب موجود قرآن سوره دهر مدنی است. البته برخی هم آن را مکی دانسته اند. این سوره را بیش از سی نفر از دانشمندان اهل سنت مدنی دانسته اند.

بررسی سند روایت رفتارهای انسانساز خانواده قرآنی

این روایت در کتب اهل سنت از بزرگانی همچون امام علی(ع) ، امام جعفر صادق(ع) ، ابن عباس، زیدبن ارقم (در شواهد التنزیل با نوزده طریق مختلف) ، مجاهد، ابی صالح، ضحاک، عطاء، سعیدبن جبیر، ابن مهران، حسن، اصبغ بن نباته و جابر جعفی آمده است. این حدیث در شواهد التنزیل با نوزده طریق مختلف نقل شده است. اکنون ما به طور نمونه از آن نوزده طریق فقط یکی را بررسی می کنیم. این حدیث را عبدالله بن مبارک، از یعقوب بن قعقاع، از مجاهد، از ابن عباس روایت کرده است. در نقل دیگر، عطا از ابن عباس نقل می کند: علی بن ابی طالب(ع) شب تا صبح برای یک باغدار کار کرد و صبح اجرتش را گرفت و جو خریداری کرد و سپس در همان یک روز با اطعام مسکین و یتیم و اسیر، خوراکی مورد نیاز شدید خود را به آنان بخشید. (شواهد التنزیل، ج2، ص310ا) امام صادق(ع) در تفسیر آیه «عیناً یشرب بها عبادالله یفجرونها تفجیراً» می فرماید: «این چشمه در خانه رسول خدا(ص) است که از آنجا به سوی خانه های انبیا و مؤمنین جاری می شود. «یوفون بالنذر» یعنی علی، فاطمه، حسن، حسین(ع) و کنیزشان، به نذر خود وفا کردند.» امام باقر(ع) در مورد «ویخافون یوماً کان شره مستطیراً» فرمود: یعنی روزی که صورتها عبوس می شود. «ویطعمون الطعام علی حبه» یعنی با اینکه اشتهای آن طعام را داشتند ولی آن را ایثار کردند. مراد از «مسکیناً» مسکینان مسلمان، «ویتیماً» ایتام مسلمین، «واسیراً» اسرای مشرکین است. و وقتی داشتند اطعام می کردند می گفتند: «انما نطعمکم لوجه الله لانرید منکم جزاء ولاشکوراً». امام باقر(ع) فرمود: «به خدا سوگند این سخن را به زبان نگفتند ، بلکه این زبانِ دل و ضمیر ایشان بود، و خدا از باطن آنان خبر داده که در باطن چشمداشت تلافی ندارند و حتی انتظار تشکر و ثنا هم ندارند ، تنها هدفشان «وجه الله» و رضای او و به دست آوردن ثواب اوست(ابوجعفر محمد صدوق، الامالی، ص329) در منابع شیعه روایات زیادی در مورد این سوره به ویژه آیه اطعام نقل شده است. در منابع شیعه روایات فراوانی در مورد سبب نزول این سوره در مقابل عمل خالصانه اهلبیت(ع) آمده است، به علاوه برخی روایات دلالت بر احتجاج امام علی (ع) بر خلفا دارد. امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) ، خلیفه اول را مورد خطاب قرار می دهد و می فرماید: تو را به خدا سوگند می دهم؛ آیا صاحب آیه «یوفون بالنذر ویخافون یوماً کان شره مستطیراً» منم یا تویی؟ گفت: بلکه تویی(عبدعلی حویزی، نور الثقلین، ج5، ص477؛ محسن فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج5، ص261؛ فرات کوفی، تفسیر فرات، ص528؛ ابوجعفر محمد صدوق، عیون اخبار الرضا، ج1، ص205؛ میرزا نوری، مستدرک الوسائل، ج15، ص153-)

این حدیث برخلاف دیگر شأن نزولها که تنها به یک طریق و گاه مرسل نقل شده، با طرق بسیاری زیادی نقل شده و حاکم حسکانی در شواهد التنزیل نوزده طریق را ذکر کرده است. این حدیث همواره بین علمای مختلف به حد شهرت رسیده و مشهور بوده است. دانشمندانی همچون محیی الدین ابن عربی و سیدمحمود آلوسی به آن زبان اعتراف گشوده اند و بسیاری از دانشمندان اهل سنت صدها سال قبل از تولد ابن تیمیه این حدیث را با طرق متعدد در کتابهای تفسیری، حدیثی، رجالی و تاریخی خود آورده اند و به آن استناد جسته اند. بسیاری از آنان کل سوره دهر را در شأن اصحاب کساء (علیهم السلام) دانسته و برخی از آیه«ان الابرار» تا «سعیکم مشکورا» را درباره پنج تن پاک دانسته و برخی دیگر آیه«ویطعمون الطعام» را درباره امام علی، حضرت فاطمه، امام حسن و امام حسین(ع) برشمرده اند. این حدیث همواره مورد توجه مفسران و محدثان اهل سنت بوده و آنان بر این روایت تصریح نموده اند.

نتیجه گیری:

1) این سوره روزنه ای است برای فهم و شناخت خانواده قرآنی(ع) از حیث عقیده و رفتار

2) و فرهنگ سازی وفای به نذر واطعام طعام با نهایت تواضع وخلوص وبا رویکرد آخرت گرایانه

3) ونهادینه نمودن رفتارهای نیک در انسانها وجوامع انسانی در طول زمان

4) وترسیم زیباترین جلوه های ایثار واز خود گذشتگی، اطعام و انفاق وصبر برگرسنگی

5) وانعکاس قدرت درک فرهنگی واقتصادی مراجعان به خانواده قرآنی (حامیان واقعی مستمندان و یتیمان و اسیران)

6) وارزشمندی انگیزه های خالص و به دور از هر منّت و انتظارمادی

7) وحکایت توانایی تفاهم روان شناسانه وزندگی مسالمت آمیز خانواده قرآنی با افراد در جامعه(مسکین، یتیم، اسیر)

8) وبیان مهارت عضویت مسئولانه ومشارکت جویی عالمانه خانواده قرآنی در حل مشکلات اقتصادی ومعیشتی مردم

9) وتبیین اعمال آگاهانه واحقاق مسئولانه حقوق فردی واجتماعی مردم با حفظ کرامت عالی انسانی همراه با داشتن انگیزه الهی

10) و آشناسازی مخاطبان با مهارت های رفتاری:

الف) اخلاق مداری متعهدانه براساس تربیت اعتقادی وباورهای اصیل دینی

ب) تقید به فضائل اخلاقی (اخلاص، اطعام، ایثار، احسان، انفاق وصبر بر سختیها) در برابر آحاد جامعه

ج) و توانایی برقراری ارتباط وتبادل اطلاعات مفید وانسانساز درون خانوادگی وبرون خانوادگی

د) ومقابله بارفتار متکبرانه ومنت گذرانه وتبعیض گرایا نه ومردم گریزی وویژه خواری متکاثران

ه) و مدیریت مبتنی بر ایثار، صلح مداری، هوشیاری در روابط ومناسبات اجتماعی

و) وشاد کردن دلهای غمناک و مسرور نمودن امروزآنها که مسرور شدن فردا را به دنبال دارد

منابع:

1) ابن عجیبة؛ احمد ، البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید؛ دارالکتب العلمیة؛ بیروت: 2002 م

2) امینی، عبد الحسین، الغدیر، مکتبة امیر المؤمنین العامه، (فرع تهران) ، چاپ چهارم، 1396 ق،

3) بحرانی، سیدهاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، ، چ۱، تهران، بنیاد بعثت، ۱۴۱۶ق.

4) بلاغی، محمد جواد، تحقیق و ترجمه و مقدمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن طبرسی انتشارات ناصر خسرو، تهران، چ۳، ۱۳۷۲ش

5) جوزی القرشی البغدادی، ابوالفرج جلال الدین؛ زاد المسیر فی علم التفسیر؛ المکتب الاسلامی، بیروت: 1987م.

6) خرمشاهی، بهاءالدین، قرآن کریم، ترجمه، توضیحات و واژه نامه: ، تهران: جامی، نیلوفر، ۱۳۷۶ش.

7) خرمشاهی، بهاءالدین، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، ج۲، به کوشش، تهران: دوستان -ناهید، ۱۳۷۷ش

8) خامه گر، محمد، ساختار سوره های قرآن کریم، تهیه مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت نورالثقلین، قم، نشر نشرا، ۱۳۹۲ش.

9) رازی، امام فخر؛ التفسیر الکبیر؛ دار احیاء التراث العربی، بیروت: بی تا؛

10) زمخشری، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل، قم: نشر البلاغه، ۱۴۱۵ق.

11) سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن بن ابی بکر، الدر المنثور فی تفسیر المأثور؛ دارالکتب العلمیه، بیروت: 2000

12) شوکانی؛ فتح القدیر؛ عالم الکتب، بی جا: بی تا؛

13) شرف الدین، جعفر، الموسوعة القرآنیة، دار التقریب بین المذاهب، بیروت، چاپ اول، 1420 ق،

14) صدوق، محمد بن علی، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، دار الشریف الرضی، چ۲، ۱۴۰۶ق.

15) صدوق، محمد بن علی، خصال، انتشارات جامعه مدرّسین، قم، 1403 ق

16) طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین ، ۱۳۷۴ش.

17) طبرسی، مجمع البیان، ، انتشارات ناصر خسرو، تهران، چاپ سوم، 1420 ق،

18) طبرسی، احتجاج، ، نشر مرتضی، مشهد، 1403 ق،

19) طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ، دار الاحیاء التراث العربی، بیروت، بی تا،

20) عروسی حویزی، تفسیر نور الثقلین، ، انتشارات اسماعیلیان، قم، چاپ چهارم، 1415 ق

21) فولادوند، محمدمهدی، ؛ ترجمه قرآن کریم، تهران: دارالقرآن الکریم، ۱۴۱۸ق/۱۳۷۶ش.

22) فیض کاشانی، تفسیر صافی، ، انتشارات صدر، چاپ دوم، 1415 ق

23) فیروزآبادی، سید مرتضی، فضائل الخمسة من الصحاح الستة، ، انتشارات اسلامیه، تهران، چاپ دوم، 1392 ق

24) قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ، انتشارات ناصر خسرو، تهران، چاپ اول، 1364 ش

25) کاشانی، ملا فتح الله، منهج الصادقین، ، کتابفروشی علمی، 1336 ش

26) مفید، مسار الشیعه، مکتبة بصیرتی، قم، 1396 ق

27) مجلسی، بحار الانوار، مؤسسة الوفاء، بیروت، 1404 ق

28) میبدی، کشف الاسرار، ، انتشارات امیر کبیر، تهران، چاپ پنجم، 1371 ش

29) مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه، دار الکتب الاسلامیه، تهران، ، 1386 ش،

30) مرعشی شوشتری، حسین، شرح احقاق الحق ، منشورات کتابخانه مرعشی نجفی، قم، بی تا

31) نیشابوری، عبد الحسین، تقویم شیعه، انتشارات دلیل ما، قم، چاپ نهم، 1388 ش

کلمات کليدي: