عوامل و انگیزه‏هاى روانى در قرآن
نظیر انگیزه‏ها و عوامل فیزیولوژیکى عوامل و انگیزه‏هاى روانى و فطرى هستند که نیازهاى فطرى و معنوى و اساسى در سرشت روان انسانها را برآورده مى‏سازند از قبیل عدالت‏خواهى، نیکى، زیبائى و احساس نظم و ایجاد هم‏بستگى و سایر تمایلات روحى و فطرى انسان.
در قرآن مجید و احادیث اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام دستورات کافى و وافى در این مورد وارد شده و توضیح داده شده است و دانشمندان غربى نیز کم و بیش به این حقایق اعتراف دارند از جمله «ابراهام مارنو» یکى از دانشمندان غرب عقیده دارد که نیازهاى معنوى انسان نوعى نیازهاى فطرى هستند که تکامل رشد و بالندگى شخصیت فرد به برآوردن آنها بستگى دارد (4) .
حالتهاى انفعالى در قرآن
از جمله اهداف روانشناسى اسلامى بیان و توضیح یک سلسله از حالتهاى انفعالى در انسان و نیز در حیوانات مى‏باشد و این حالت‏ها و عواطف در حفظ بقاى نسل انسان و حیوان به آنها کمک شایانى مى‏نمایند مثلا حالت ترس که یک حالت انفعالى است، انسانها را از خطرهائى که تهدید مى‏کند، دور مى‏سازد و همچنین سایر حالات انفعالى از قبیل خشم و ... انسانها را به دفاع از خود و مبارزه براى بقاء نوع و حالت انفعالى مثلا محبت; اساس پیوند دو جنس نر و ماده در انسان و حیوان بوده و براى جذب هرکدام به دیگرى به منظور بقاى نوع لازم و ضرورى است و بحث از رابطه نزدیک این حالتها و انفعالها در انسان و حیوان از جمله مسائلى است قابل بحث و بررسى در روانشناسى و یکى از مسائل اساسى آن علم به شمار مى‏رود.
در قرآن کریم نیز توصیف و توضیح دقیقى درباره بسیارى از عواطف انفعالى مانند ترس، خشم، محبت، شادى، نفرت، غیرت، حسد، ندامت، شرم و خوارى و سایر حالتهاى مهم و اساسى نفس انسان ذکر گردیده است.
از جمله این انفعالها «حالت ترس‏» است که در قرآن در آیات متعددى ترس براى حفظ انسان از عذاب الهى و اجتناب از گناهان و تمسک به پرهیزگارى و عبادت و کار و غیر اینها مطرح گردیده است و سوره‏هاى مختلف قرآن (5) مسائل گوناگون مربوط به ترس و انواع آن را مورد بحث و تحقیق و بررسى قرار داده است مراجعه کنید.
نظیر ترس سایر صفات انفعالى انسانها از قبیل «خشم‏» (6) و «محبت (7) و حب ذات‏» (8) و «نوع‏دوستى‏» (9) و محبت پدرى و مادرى (10) و محبت‏خداوند (11) و پیامبر (12) و شادى (13) و حسد (14) و اندوه (15) و ندامت و پشیمانى (16) و غیر اینها از انواع و موارد انفعالها را ذکر و توضیح داده است و حتى در قرآن نمونه‏هاى عملى قابل تنبه در آیات متعدد ذکر گردیده است مراجعه کنید (17) .
بدیهى است که همراه این انفعالها تغییرات فیزیولوژى زیادى در بدن انسانها و در شکل ظاهرى بدن و خطوط چهره از قبیل ضربان قلب، انقباض موى‏رگهاى خونى در امعاء و احشاء و گسترده شدن این موى‏رگها در سطح بدن پدید مى‏آیند.
و در قرآن مجید نیز از اضطراب و تپش شدید قلب در حالت انفعالى ترس نام مى‏برد به سوره احزاب آیه 10 و 11 مراجعه کنید، این دو آیه حالت ترسى را که در جریان جنگ خندق (احزاب) بر مسلمانان چیره شده بود وصف مى‏کند و نظیر این آیه در سایر سوره‏هاى قرآن مجید از قبیل سوره غافر، 18 و سوره حج، 72- سوره زخرف، 17- سوره زمر، 60- قیامت، 24 و 25- عبس، 40 و 42 و 38 و 39- مطففین، 22 و 24- غاشیه، 8 و 10- انبیاء، 97- سجده، 12- شورى، 45- زمر، 23- قلم، 43 درباره آثار و نتایج ترس مطالبى بیان شده است.
روشن و واضح است این انفعالها گرچه وظائف مهمى در زندگى انسان به عهده دارند و انسانها را در حفظ بقاى ذات یارى مى‏کنند، با این حال زیاده‏روى در آنها براى سلامت جسم و روان زیان‏آورند مثلا ترس براى انسان در عین حال که مفید است و انسانها را از خطرات بزرگ زندگى که انسانها را تهدید مى‏کند، یارى مى‏دهند، و لیکن ترس زیاد زندگى انسانها را مختل مى‏سازد و از انجام وظائف لازم جلوگیرى مى‏کند و شخصیت انسانها را دچار تزلزل مى‏نماید و لذا در تحقیقات جدید در طب «روان‏تنى‏» (سیکوماتى) این حقیقت روشن شده است که اضطراب در جنبه‏هاى انفعالى انسان یکى از عوامل رشد بسیارى از عوارض بیماریهاى جسمى است و آمارهاى زیادى موجود نشان مى‏دهند که درصد زیادى از بیمارانى که اغلب به مطب پزشکان مراجعه مى‏کنند، اساسا از اضطراب‏هاى ناشى از مشکلات روانى شکایت دارند، این بیماران در حقیقت نیازمند مداواى پزشکى نیستند، بلکه در واقع به معالجه روانى نیاز دارند (18) .