خانواده تاب آور از دیدگاه روان شناسی و اسلام

در این مقاله بر آنیم تا دریابیم ویژگی های خانواده های تاب آور از دیدگاه اسلام و روان شناسی با تأکید بر سیره رضوی چیست. آیا مصادیق تاب آوری خانواده در اسلام و روان شناسی یکسان است؟ آیا تاب آوری خانواده مفهوم جدیدی است که روان شناسان بدان پرداخته اند؟ می خواهیم با این فرضیه که در اسلام به مفهوم تاب آوری خانواده و ویژگی های آن اشاره شده است، به بررسی سؤالات مطرح شده بپردازیم.

خانواده تاب آور از دیدگاه روان شناسی و اسلام

خانواده باید به عنوان واحدهای تحولی در طول زمان در بافت های منحصر به فرد خودشان مورد مطالعه قرار بگیرند، به منظور فهم این که چگونه در مواجهه با استرسی سازگار می شوند یا تغییر می کنند. در همین راستا مفهوم تاب آوری خانواده مطرح می گردد. طبق نظر والش (۱۹۹۸) تاب آوری خانواده یک ساختار انعطاف پذیر است که قدرت های مختلف خانواده را در شرایط مختلف و در سطوح گوناگون، در چرخه زندگی دربر می گیرد. این چارچوب به مؤلفه های اصلی مفهوم تاب آوری خانواده و عوامل مهم آن معنی می بخشد.

و هنگامی که پروردگار تبارک و تعالی در قرآن کریم می فرماید: «خداوند از خانه های شما محل سکونت و آرامش برایتان قرار داده» (1). «چون به خانه ها در آمدید به یکدیگر سلام کنید درودی که نزد خدا مبارک و خوش است» (2). مؤمنان کسانی هستند که می گویند پروردگارا به ما از همسران و فرزندانمان آن ده که مایه روشنی چشمان ما باشد، و ما را پیشوای پرهیزگاران گردان (3). «با زنانتان به نیکی رفتار کنید» (4)، به اهمیت خانواده و روابط احسن بین اعضای خانواده اشاره می فرماید؛ امری که قرنها بعاده، روان شناسان بدان پی برده اند و خانواده را به عنوان محلی تعریف کرده اند که افراد می توانند در مقابل عوامل خطر پذیر مورد حمایت قرار گیرند و در پرتو آن با چالش های زندگی مبارزه کنند. چنین خانواده ای را تاب آور می نامند.

تاب آوری می تواند در متون دینی مصادیقی مثل صبر، حلم و استقامت داشته باشد، پروردگار تبارک و تعالی در قرآن کریم سوره بقره آیه ۲۵ می فرماید: در هنگام مصیبت از خدا به صبر و نماز یاری خواهید. کاری دشوار است مگر بر خداپرستان و در سوره جن أبه ۱۶ می فرماید: «اگر بر طریقه اسلام و ایمان استقامت می بردند، البته با آنها آب فراوان و رزق وسیع نصیب می گردانیدیم.» و در جای دیگر می فرماید: «شما را به مال و جان آزمایش خواهند کرد و از زبان اهل کتاب و مشرکان آزار فراوان خواهید شنید. اگر شکیبایی کنید و پرهیزکار باشید، این موجب تبلور اراده شماست.

پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) در مورد صبر هنگام مصیبت و صابران می فرمایا۔ امیر: هنگام اولین آسیب است صبر از جمله صفائی است که با یک بار، محقق می شود و انسان با آن خو می گیرد پس کسی که در مقابل اولین آسیب و فشار، صبور باشد، در مقابل سختی ها و مشکلات دیگر هم صبور خواهد بود و مسیر باعث خشنودی خدا و بنده عبور می شود و کسی که به مصیبت بزرگ صبر کند، خداوند به او عوض می دهد و کسی که خشم خود را فرو برد، خداوند به او پاداش خواهد داد. دو خصلت وجود دارد که در هر کس باشید خداوند، او را شکر گزار و صبور می نویسند و کسی که آنها را نداشته باشد، شکرگزار صابر ، نمی باشد: کسی که در کار دین به بالا دست خود نگاه کند و از او پیروی نماید و در کار دنیا به کسی که پایین تر از اوست نگاه کند تا بر آنچه خداوند به او داده اولی پایین تر از وی، آن ها را ندارد خدا را شکر گزارد. پس خداوند این دو گروه را در نامه اعمالتان شکرگزار و صیور می نویسد و کسی که در کار دین اور اعمال عبادی به پایین تر از خود نگاه کند و در نتیجه مغرور به اعمال خودش گردد و در کار دنیا به کسی که بالاتر از خودش باشد، نگاه کند و افسوس بخورد به خاطر آنچه او ندارد ولی کسی که بالاتر از اوست آن ها را دارد، خداوند او را شکر گزار و صبور نمی نویسد.

در این مقاله بر آنیم تا دریابیم ویژگی های خانواده های تاب آور از دیدگاه اسلام و روان شناسی با تأکید بر سیره رضوی چیست. آیا مصادیق تاب آوری خانواده در اسلام و روانشناسی یکسان است؟ آیا تاب آوری خانواده مفهوم جدیدی است که روان شناسان بدان پرداخته اند؟ می خواهیم با این فرضیه که در اسلام به مفهوم تاب آوری خانواده و ویژگی های آن اشاره شده است، به بررسی سؤالات مطرح شده بپردازیم.

مفهوم خانواده تاب آور

خانواده تاب آور، خانواده ای است که، روشی را دنبال می کند که در زمان حال و طی گذر زمان به خوبی با استرس سازگار شود (5) قرآن کریم به خانواده هایی اشاره می کند که به خوبی با چالش های روزگار مواجه شده اند. از جمله در سوره آل عمران آمده است: «خداوند آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را بر جهانیان برتری داد، خاندان و دودمانی که برخی از برخی دیگر نشات گرفته و باهم دارای پیوند و ارتباط بودند و خداوند شنوای دانا است.» بدین سان خاندان حضرت نوح (علیه السلام)، ابراهیم علیه السلام به واسطه عنایت پروردگارشان از ویژگی های خاصی برخوردار بوده اند که منجر به برتری آنها بر جهانیان شده است.

عوامل تاب آوری در خانواده شامل مواردی نظیر راهبردهای حل مسأله فرآیندهای تعاملی مؤثر، برابری، معنویت، انعطاف پذیری، امیدواری، حمایت اجتماعی، سلامت عاطفی و فیزیکی است. ظهور مجموعه ای از این عوامل که نقش های چندگانه ای را ایفا می کند، این امر را مطرح می کند که عوامل تاب آوری خانواده به شدت به یکدیگر وابسته اند و لزوما بر یکدیگر برتری ندارند (6).

آنچه نویسنده کلیل (Alexandre Kalil) مطرح می کند، در آیات قرآن کریم و روایات ائمه اطهار علیهم السلام مورد اشاره واقع شده است، چه بسا همان طور که گذشت، در آیات ۳ و ۳۴ سوره آل عمران و احادیث منتسب به امام موسی کاظم (علیه السلام) عوامل تاب آوری عنوان شده است که به ارتباط داشتن و پیوند بین اعضای خانواده و ویژگی های والدین و همسران و فرزندان توجه می شود و تمامی آنها در مؤلفه های کلیل (Kalil) موضوعیت دارند، در ادامه هر یک از آنها به تفکیک از دیدگاه روان شناسی اسلامی بررسی می شود.

1- راهبردهای حل مسأله

حل مسأله در خانواده، توانایی خانواده در حل مسائل در سطحی است که عملکرد خانواده را به طور مؤثر حفظ می کند. خانواده هایی که با موفقیت و به سرعت مشکلاتشان را حل می کنند، توانایی مدیریت مشکلاتشان را دارند آنها از مراحل فرآیند حل مسأله آگاهی دارند و به طور منسجم برای حل مشکلاتشان از آن استفاده می کنند. مراحل حل مسأله بدین شرح است: تعیین مسأله، تعیین راه حل ها و گزینه ها، ارزیابی راه حل های انتخاب راه حل مناسب، اجرای راه حل، ارزیابی میزان موفقیت (7). پروردگار تبارک و تعالی در قرآن کریم در زمینه اصلاح بین زن و شوهر و حل مسائل بین آنها می فرماید: «اگر از جدایی و شکاف میان آن دو همسر بیم داشته باشید، یک داور از خانواده شوهر، و یک داور از خانواده زن انتخاب کنید تا به کار آنان رسیدگی کنند. اگر این دو داور تصمیم به اصلاح داشته باشند.

خداوند به توافق آنها کمک می کند؛ زیرا خداوند، دانا و آگاه است و از نبات همه باخبر است» (8). او اگر زنی از سرکشی یا اعراض شوی خود بترسد، بر آن دو گناهی نیست که به نوعی در میان خودشان (هر چند به گذشت از پاره ای از حقوقشان صلح و آشتی کند، و صلح بهتر است و (البته) بخل و تنگ چشمی طبعا ملازم نفوس گردیده است ( گذشت از حقی برای آن ها سخت است و اگر نیکویی کنید و تقوا ورزید، حتما خداوند به آنچه می کنید، آگاه است، (9). همچنین از امام جواد (علیه السلام) حدیثی در حل مشکلات بین فرزندان و والدین مطرح می شود که نمایانگر آن است که چگونه فرزندان در مقابل والدین صبر پیشه می کنند و همواره احترام آنان را در هر شرایطی حفظ می کنند تا اختلاف موجود از بین برود حدیث مزبور بدین قرار است: «بکربن صالح از یاران امام رضا (علیه السلام) و امام جواد(علیه السلام) می گوید: دامادم در نامه ای به ابوجعفر نوشت: پدری دارم که عقیده فاسدی دارد و با اهل بیت (علیهم السلام) پیامبر دشمنی می ورزد. او با من هم بدرفتاری می کند و مرا آزار و اذیت می دهند. ای مولای من! نخست از تو می خواهم برای توفیق من دعا کنی، و دوم این که نظر مبارک شما را در مورد پدرم بدانم؟ آیا علیه او افشاگری کرده و فساد عقیده او را به دیگران بگویم یا این که با او مدارا کنم؟ امام جواد در جواب نامه فرمود: شرح حال تو را فهمیدم. ان شاء الله از دعا کردن در حق تو غفلت نمی کنم. بدان که مدارا کردن با پدرت برای تو بهتر است، زیرا بعد از هر مشکلی، گشایشی است. صبر و حوصله داشته باشی که عاقبت و خیر و پیروزی مخصوص پرهیزکاران است. بکر بن صالح می گوید: طولی نکشید که خداوند قلب پدر دامادم را دگرگون کرد و از مخالفت با فرزند خویش و اهل بیت پیامبر (علیهم السلام) دست برداشت.

در واقع دین مبین اسلام نحوه چگونگی حل مسائل و نحوه مقابله با آن را پیش روی خانواده ها و افراد آن قرار داده است تا با استفاده از آن ها جامعه بشری بتواند انجام و پیوستگی خانواده را حفظ کند و به بقای خود ادامه دهد؛ امری که روان شناسان مثبت نگر در زمینه خانواده قرن ها بعد بدان پی برده اند.