تفسیر سوره توحید

برخی از اهل کتاب و مشرکان، از پیامبر خواستند که خدایت را برای ما معرفی کن؛ این سوره که به منزله ی شناسنامه خداوند است، نازل شد و خداوند را از داشتن پدر و مادر یا فرزند و همسر و یا شبیه و شریک، پاک و منزه دانست. این سوره شامل خالص ترین عقاید توحیدی است؛ از این رو سوره ی توحید و اخلاص نام گرفته است.
در فضیلت این سوره، روایات بسیاری وارد شده است که به برخی از آنها اشاره می شود: [1]
در هر شبانه روز، لااقل یک بار این سوره را در نمازهای خود بخوانید و پس از آن بگویید:
«کذلک اللّه ربی: پروردگار من چنین است. »
به گفته ی روایات، این سوره در اهمیت، به منزله ی یک سوم قرآن است. یک بار تلاوت آن، برابر تلاوت یک سوم قرآن و دوبار تلاوت آن، معادل دو سوم و سه بار تلاوت آن، برابر تلاوت کل قرآن است.
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: سوره ی توحید مثل علی بن ابی طالب است که هرکس او را قلباً دوست بدارد یک سوم ایمان را داراست و هر کس با قلب و زبان دوست بدارد، دو سوم ایمان را دارد و هر کس با قلب و زبان و اطاعت در عمل، همراه او باشد ایمانش کامل است.
تلاوت این سوره به عنوان یکی از تعقیبات نماز به شمار آمده و در روایات می خوانیم:
هرکس تلاوت آن را بعد از هر نماز ترک نکند، خداوند خیر دنیا و آخرت را به او می دهد و او و والدین و فرزندانش را می آمرزد.
امام سجاد علیه السلام فرمود: چون خداوند می دانست که در دوره ی آخرالزمان گروهی دقیق و عمیق خواهند آمد، سوره ی توحید و شش آیه ی اول سوره ی حدید را نازل فرمود.
تلاوت این سوره به شش سمت، سبب حفظ انسان از خطرات و ایمن شدن از حوادث می گردد. [2]

--------------------------------------
[1] . مجموع روایات در تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 715- 699 آمده است.
[2] . مصباح کفعمی، ص 246.

یکتای بی نظیر

بسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ به نام خداوند بخشنده مهربان
قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ «1» بگو: او خداوند یگانه است.
نکته ها:
کلمه «اللّه» از «وَلِهَ» به معنای تحیّر است، یعنی آفریده ها از درک حقیقت او عاجز و در شناخت ذات او واله و متحیّرند. چنان که امیرمؤمنان، علی علیه السلام می فرماید: معنای اللّه آن است که او معبودی است که آفریده ها در او حیران اند؛ زیرا او از درک دیدگان مستور و از دسترس افکار و عقول، محجوب است. [1]
میان کلمه ی «واحد» و «اَحد» تفاوت است. «واحد» در جایی به کار می رود که ثانی و ثالث برای آن فرض شود، بر خلاف «احد» که در مورد یکتا و یگانه استعمال می شود. چنانکه اگر گفتی: یک نفر حریف او نیست، یعنی چند نفر حریف او می شوند؛ اما اگر گفتی: اَحدی حریف او نیست، یعنی هیچ حریفی ندارد.
توحید، مرز میان ایمان و کفر است و ورود به قلعه ی ایمان بدون اقرار به توحید ممکن نیست. نخستین سخن پیامبر صلی الله علیه و آله کلمه ی توحید بود: «قولوا لا اله الا اللّه تفلحوا» . شعار توحیدی «لا اله الا اللّه» از سه حرف (الف، لام و ها) ترکیب شده و ذکری است که در گفتنش حتی لب تکان نمی خورد، ولی عملش تا اطاعت از رهبری معصوم و جانشینان آنان ادامه دارد؛ زیرا شرط توحید، طبق فرمایش امام رضا علیه السلام ایمان به امام معصوم و اطاعت از اوست.
در سفری که امام رضا علیه السلام با اجبار مأمون وادار به هجرت از مدینه به مرو شد، در مسیر راه وقتی به نیشابور رسید، مردم دور آن حضرت جمع شدند و از او هدیه و رهنمود خواستند. امام رضا علیه السلام فرمود: پدرم از پدرش و او از اجدادش و آنان از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نقل کردند که خداوند فرموده است: «کلمةُ لا الهَ الاّ اللّه حِصْنی فَمَن دَخَلَ حِصْنی أَمِن مِن عَذابی؛ توحید، قلعه ی من است و هر کس داخل این قلعه شود، از قهر من در اَمان است. » آنگاه امام رضا علیه السلام فرمود: البتّه توحید شروطی دارد و من (که امام حاضر هستم) شرط آن هستم؛ یعنی توحید بی ولایت پذیرفته نیست. در عصر غیبت امام معصوم نیز، بنا بر فرمان خودشان باید به سراغ فقیهان عادلی که از هوا و هوس دورند، برویم. بنابراین توحید کامل، ایمان به یکتایی خداوند، دور کردن فکر و عمل از هر نوع شرک و پیروی از رهبران معصوم در زمان حضور و فقهای عادل در زمان غیبت است.
امیرمؤمنان علیه السلام در نامه ای به فرزندش امام حسن علیه السلام می نویسد: «لَوْ کانَ لِرَبِّکَ شَریکٌ لَأَتَتْکَ رُسُلَه؛ اگر پروردگارت شریکی داشت، او نیز پیامبرانی می فرستاد تا مردم او را بشناسند و بندگی اش کنند. » [2]
دلیل یکتایی او، هماهنگی میان آفریده هاست. چنانکه امام صادق علیه السلام «اتصال التدبیر» را نشانه یکتایی آفریدگار می شمارد. [3] هماهنگی میان خورشید و ماه و زمین و آب و باد و خاک و کوه و دشت و دریا با یکدیگر و هماهنگی همه ی آنها با نیاز انسان، نشانه ی یکپارچگی تدبیر در نظام هستی است. انسان اکسیژن می گیرد و کربن پس می دهد، ولی گیاهان کربن می گیرند و اکسیژن پس می دهند. نیازهای طفل با محبت والدین و خستگی روز با خواب شب تأمین می شود. چشم که از پی ساخته شده، با آب شور حفظ می شود و دهان که راه ورودی غذا به معده است، با آب شیرین که در هضم غذا مؤثر است، مرطوب می شود.
در جنگ جمل، عربی صحرانشین در باره ی معنای توحید از علی علیه السلام پرسید. دیگر رزمندگان از او ناراحت شدند که این چه پرسش نابجایی است، امّا آن حضرت فرمود: جنگ ما برای توحید است و آنگاه معنای صحیح توحید را برای او بیان فرمود. [4]
خداوند، نه فقط در ذات، بلکه در صفات نیز یکتاست. او مثل ما نیست که صفاتش از ذاتش جدا باشد. ما علم و قدرت داریم، ولی در کودکی نداشتیم و در پیری نیز از دست می دهیم.
خداوند علم و قدرت دارد، ولی این صفات برای او پیدا نشده، بلکه همراه ذات او بوده است؛ چنانکه صفتِ مخلوق بودن، عاجز بودن و فقیر بودن، هیچ گاه از ما جدا نبوده و جدا نخواهد شد.
پیام ها
1. پیامبران امین وحی اند، خداوند به پیامبر فرمود: «قُلْ. . . » او نیز می گوید: «قُلْ. . . » ؛
2. خداوند، در عین حضور، از دیدگان غایب است و قابل مشاهده نیست: «هُوَ» ؛ (اهل توحید عقیده دارند که «لاتُدْرِکُهُ اْلأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ اْلأَبْصارَ» ؛ [5] چشم ها او را درک نمی کند ولی او چشم ها را درمی یابد) ؛
3. به پرسش های اعتقادی باید پاسخ گفت: «قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ. . . » ؛
4. عقاید حق را باید به دیگران اعلام کرد: «قُلْ هُوَ اللّهُ. . . » ؛
5. خداوند در همه چیز یکتاست: در ذات و صفات، در علم و قدرت و حیات و حکمت، در آفرینش و هستی بخشی: «قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ» .

---------------------------------------
[1] . محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج 3، ص 222.
[2] . نهج البلاغه، نامه 31.
[3] . عبدعلی بن جمعه عروسی حویزی، تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 418.
[4] . همان، ج 5، ص 709.
[5] . انعام (6) : 103.