دیر زمانی است که بشر در مسیر جستجوی حقیقت، روش­های گوناگونی را کشف کرده و به کار بسته است. یکی از راه­های رسیدن به این هدف که به جلوگیری از خطا نیز کمک می­کند، «منطق صوری» یا همان منطق قدیم و منطق ارسطویی است که با به کار بستن قوانین آن می­توان صحیح فکر کرد و از خطای در فکر مصون ماند. راه دیگر «علم شناخت روش­ها» و یا روش­شناسی است که با قواعد اختصاصی، یا روش­های مخصوصی که برحسب طبیعت موضوع مورد فکر باید رعایت شود؛ سر و کار دارد و چون تابع موضوع و ماده­ی مورد تحقیق می­باشد، به همین دلیل متفاوت است.([1])
«حقیقت» گذشته از شرایط صوری نیازمند مطابقت فکر با واقع ـ موضوع شناسایی ـ است. اما از آن جا که طبیعت موضوع فکر، به حسب قلمروهای مختلف شناسایی، متفاوت می­باشد؛ روش­ها­ نیز­گوناگون خواهد شد. مثلاً در ریاضیات؛ روش قیاس و استنتاج و در فیزیک و شیمی؛ مشاهده و آزمایش و استقراء و در روانشناسی؛ تفکر در خور و در علوم زیستی؛ علاوه بر مشاهده و آزمایش و استقراء، تعریف و طبقه­بندی و در علوم اجتماعی؛ علاوه بر مجموعه­ی طریق و وسایل مذکور، منابع و اسناد و مدارک و گواهی­ها نیز مورد توجه قرار می­گیرد.([2])
این نوشتار در جستجوی روش یا روش­های مناسبی است تا در کشف حقایق تاریخی، به ما مدد رساند. از این رو ابتدا تعریف و توضیح مختصری از «روش شناسی»، «روش» و « تاریخ» ضروری است تا ضمن معلوم شدن مقصود، گستره­ی کار نیز روشن و مشخص شود.
1. تعریف «روش شناسی»؛
«روش­شناسی» یا«متدلوژی» عبارتست از: «شناخت روش­های علوم یا علم روش» و «دانشی که درباره­ی روش­های مناسب تحقیق و اثبات علوم مختلف» به بحث و تحقیق می­پردازد.
2. تعریف روش:
تعریف­های گوناگونی نقل شده که از آن جمله است:
الف. «روش» عبارتست از مجموع طریقه­هایی که برای کشف حقیقت یا اثبات آن به کار می­رود.([3])
ب. «روش» طریقی است که برای حل یک مسأله به منظور رسیدن به یک نتیجه­ی ارزنده در پیش گرفته می­شود.([4])
ج. مراد از واژه­ی «متد» که به معنی دقیق «در پیش گرفتن راهی» است یعنی؛ معین­کردن­ گام­هایی­که­ برای رسیدن به هدفی می­باید با نظم خاص برداشت.([5])
د. «روش» مجموعه­ی اقدامات و اِعمال اصول و قوانینی است که برای تحقیق علمی انجام می­گیرد.([6]) از مجموع این تعاریف به دست می­آید که «روش»، به هر راهی گفته نمی­شود، و با بی­نظمی و بی­هدفی سخت در ستیز است. بنابراین «روش» افزون بر دربرداشتن طریقه­ی خاص و منظم، باید دارای غایت و هدفی باشد که بشر بتواند به وسیله­ی آن به حقیقت دست پیدا کند. از همین رو هدف از انتخاب «روش»، بهبود عملیات مربوط به تحقیق و تدقیق در مسایل و جریاناتی است که به گونه­ای مربوط به تحقیق بوده، و اظهار نظر شایسته و داوری صحیح را در موارد تحقیق میسر می­سازد.
قواعد اساسی روش­ها:
چهار قاعده­ی اساسی را به عنوان مبنای «روش تحقیق علمی» مطرح کرده­اند:
1. بداهت ؛
هیچ موضوعی را نباید حقیقی بدانیم مگر آن که به گونه­ای دقیق مورد بررسی قرار گرفته و خوب فهمیده و درک ـ بدیهی­ ـ شود.
2. تجزیه و تحلیل؛
موضوع مورد تحقیق را باید به اجزای کوچک قسمت نمود. بدون تجزیه نمی­توان در شناخت ـ تحلیل درست ـ یک دستگاه یا یک مجموعه گام­های استوار اولیه را برداشت.
3. ترکیب ؛
پس از تجزیه­ی کامل باید شروع به مطالعه و تحقیق در هر یک از اجزاء نمود و نخست از اجزای کوچک­تر آغاز کرد. مثلاً در تعمیر یا دوباره ساختن یک ساعت علاوه بر تجزیه­ی آن، باید اجزای در ارتباط با هم را دوباره به حالت اول برگرداند، سپس اجزای ساعت را به گونه­ای در جاهای خود قرار داد تا هر جزء وظیفه­ی خود را به تنهایی و در ارتباط با دیگر اجزاء به طور منظم انجام دهد، انجام این کار به طورکامل «ترکیب» نامیده می­شود.
ترکیب و تجزیه بدون یکدیگر ممکن نمی­باشد و هر کدام به تنهایی ناقص است. محقق در تحقیق و طرح نقشه­های زندگی و یا شرح وقایع و امور پدیده­ها به تجزیه و ترکیب نیازمند است؛ تا نتیجه­ی کارش با واقعیت تطبیق کند.
4. احاطه و فراگیری؛
در این مرحله باید کاملاً دقیق بود تا هیچ یک از اجزاء هر چند هم که کم اهمیت باشد، از نظر دور نشده و ناشناخته نماند.
پدیده­های تاریخی به گونه­ای با هم مربوطند که هر کدام چون حلقه­ای در نظام پدید آمدن امور مؤثرند، اگر یکی از آن­ها از نظر دور بماند، استنتاج واقعی و کامل و جامع امکان­پذیر نیست. از این رو باید در هر واقعه­ی تاریخی همه­ی زمینه­ها، حوادث، اشخاص و رفتارهایی که می­تواند در پدید آمدن آن واقعه مؤثر باشد را مورد بررسی و توجه قرار داد تا بتوان به اظهار نظر و داوری صحیح پرداخت.