نگاه معنی شناختی به استبداد
استبداد، واژه ای عربی است، از ریشه «بَدَدَ» و به معنای «کاری را بدون دخالت کسی انجام دادن و بدون توجه به دیدگاه دیگران به تصمیم و نظر خود عمل کردن»17 و «خودسری، خودرأیی و خودکامگی»18 و موارد به کارگیری آن جایی است که دخالت و اظهار نظر دیگران به دلیل پیچیدگی و دشواری کار یا همگانی بودن منافع، نتایج و پیامدهای آن، منطقی و بایسته بنماید.19 استبداد به معنای یادشده، نقطه مقابل مشورت است و در سنت و روایات نیز به همین معنی به کار رفته است. امام علی(ع) می فرماید: «من استبدّ برأیه هلک، و من شاور الرجال شارکها فی عقولها».20 کسی که تنها به نظر خودش بسنده می کند، راه هلاکت را می پیماید و کسی که با مردان به مشورت می نشیند، در خرد آنها سهمی دارد (و از آنها در راستای موفقیت خویش بهره می برد). خودرأیی، حوزه وسیعی از صحنه های عمل را پوشش می دهد، نه تنها در فعالیت های ملی که در کارهای خارج از دایره حکومت و کارهای فردی نیز زمینه دارد، ولی وقتی در فلسفه سیاسی مطرح می شود پذیرای محدودیتی شده و شاخص های جدیدی پیدا می کند. خودکامگی در عرف فلاسفه سیاسی، اشاره به نظامی دارد که تصرفاتش در حوزه حقوق ملی و شهروندی نه ریشه قانونی دارد و نه مستند به شرع و اراده ملت می باشد،21 در برابر مردم احساس تعهد ندارد و خود را ملزم به پاسخ پرسش آنان نمی شناسد،22 شکل آشکار خودکامگی های آن را زورگویی، مصادره، دارایی، زندانی کردن، شکنجه نمودن و تبعید افراد تشکیل می دهد و نوع ناپیدای اعمال اراده و اعمال سلطه اش را رسوم و مقررات تعجب آور و غیرعادی.23 خودکامگی در اندیشه سیاسی یک صفت است، ممکن است این صفت منش فرد را تشکیل دهد و ممکن است در قالب فعالیت یک جمع نمود یابد، امکان دارد نام نظام مستبد، پادشاهی باشد یا جمهوری، و در آن قدرت از طریق وراثت جا به جا گردد یا از راه انتخابات. کواکبی می گوید: «صفت استبداد همچنان که شامل سلطنت وحکمرانی فرد مطلق العنانی است که با غلبه یا به ارث متولی سلطنت گردیده؛ همچنین شامل حکمرانی فردی مقید است که به ارث یا به انتخاب سلطنت یافته اما کسی از او حساب نخواهد. و نیز شامل حکمرانی جمعی است اگر چه منتخب باشند؛ زیرا که اشتراک در رأی، دفع استبداد ننماید، جز اینکه آن را فی الجمله تخفیف دهد، و بسا باشد که حکمرانی جمع، سخت تر و مضرتر از استبداد یک نفر باشد و باز شامل است سلطنت مشروطه را که قوه شریعت و قانون از قوه اجرای احکام در آن جدا باشد، چه این نیز استبداد را رفع نکند؛ مادامی که اجرا کنندگان نزد قانون نهندگان مسئول نباشند و قانون نهندگان، خود را نزد ملت مسئول ندانند و ملت نیز نداند تا چگونه مراقب ایشان باشد و از ایشان حساب خواهد».24 تردیدی نیست در اینکه قرآن نگاه ویژه ای به تعامل و همیاری در حیات اجتماعی دارد و این روش را مؤثرترین راه موفقیت در راستای حقیقت جویی و واقع یابی می شناسد، به همین دلیل حرف شنوی از دیگران را نشانه خردمداری و وسیله راهیابی به هدف معرفی می کند، سیره مشورت خواهی بلقیس را الگویی پذیرفتنی برای حکمرانان می شناسد، و خودرأیی فرعون را عبرتی برای خودکامگان: «فبشّر عباد. الذین یستمعون القول فیتّبعون أحسنه أولئک الّذین هداهم الله و أولئک هم أولوا الألباب» زمر/17و18 پس مژده بده به آن بندگان من، که به سخنان گوش فرا می دهند و بهترین آنها را پیروی می کنند. اینانند کسانی که خدایشان راه نموده و اینانند همان خردمندان. «قالت یا أیها الملأ أفتونی فی أمری ما کنت قاطعة أمراً حتی تشهدون» نمل/33 گفت: نامداران! در کارم به من نظر دهید که بی حضور شما هیچ گاه کاری را فیصله نداده ام. «قال فرعون ما أریکم إلاّ ما أری و ما أهدیکم إلاّ سبیل الرشاد» غافر/29 فرعون گفت: جز آنچه به نظر می آید به شما نمی نمایم و شما را جز به راه سلامت راهبر نیستم. «فاتّبعوا أمر فرعون و ما أمر فرعون برشید» هود/97 آنها به فرمان فرعون گردن نهادند و فرمان فرعون، درستی را نمی نمود. یادآوری هایی از این قبیل، گویای این است که قرآن به مردم سالاری می اندیشد و مبارزه با استبداد و استبداد پذیری را رسالت خود می شناسد، ولی مفهوم و منش خودکامگی را در قالب واژه استبداد یا کلمه هم خانواده با آن، محور مطالعه قرار نمی دهد، بلکه به طورعمده واژه های مورد بهره برداری قرآن را در رابطه با تبیین نظام استبدادی «جبّار»، «مستکبر» و «طاغوت» تشکیل می دهد و تمام سؤالهای مربوط به چگونگی شکل گیری و رفتار حاکمیت مستبد را با استفاده از این کلید واژه ها که از نظر معنی کمال همخوانی را با واژه استبداد دارد؛ پاسخ می گوید.