2 - پاسداشت‏ حريم نماز

ديگر وظيفه مؤمنان در قبال نماز، پاسداشت ‏حريم نماز است؛ نكوداشت نماز، جايگاه ويژه‏اى در زندگى براى آن قائل بودن و به جاى آوردن آن با آداب واجب و مستحب از مصاديق آن است. نگهدارى حريم نماز نقطه مقابل استخفاف است؛ يعنى سبك شمردن نماز و شان و منزلتى براى آن نديدن! كه امام صادق (ع) فرمود:« ان شفاعتنا لن‏ تنال مستخفاً بالصلوة‏.» (14) كه ترجمه آن اين دو بيت است:

گويم ز امام صادق اين طرفه حديث تا شيعه او به لوح دل بنگارد

فرمود كه بر شفاعت ما نرسد هر كس كه نماز را سبك بشمارد

قرآن كريم از اين «حريم نگهدارى‏»، تعبير به حفظ كرده است:

«حافظوا على الصلوات والصلوة الوسطى ... (بقره / 238)؛ در انجام همه نمازها و نماز وسطى كوشا و مراقب باشيد.» در اين آيه بر مراقبت همه نمازها، به ويژه نماز وسطى تاكيد شده است. اين كه « صلوة ‏وسطى‏» كدام است؟ اقوال گوناگونى بين مفسران هست،(15) نمازظهر، نمازعصر، نماز مغرب، نمازعشا، نماز صبح، نماز جمعه، نماز شب، نماز وتر و... اينها برخى از اقوالى است كه در مصداق «صلوة وسطى‏» گفته شده است، ولى با توجه به شان نزول آيه بعيد نيست كه مقصود از آن نماز ظهر باشد. در شان نزول آيه آمده است: جمعى از منافقان به بهانه گرمى هوا در نماز جماعت ظهر شركت نمى‏كردند و اين سبب شده بود كه از جمعيت نماز جماعت پيامبر(ص) كاسته شود تا جايى كه گاه پشت ‏سر پيامبر يك صف يا دو صف بيشتر نبود. آيه شريفه تذكر به مؤمنان است كه حريم نماز را نگهداريد و با ترك جماعت‏ حريم اين عبادت بزرگ را نشكنيد. (16)

در سه آيه از قرآن نيز« محافظت‏ بر نماز» از ويژگى‏هاى مؤمنان شمرده شده است:

« والذين هم على صلاتهم يحافظون (17)؛ مؤمنان كسانى‏اند كه بر نمازهاى خويش مراقب‏اند.»

راغب در معناى حفظ گويد:« يستعمل فى كل تفقد و تعهد و رعاية ...» (18) اين واژه در مورد تفقد، پيمان دارى و مراقبت ‏به كار مى‏رود.

3 - كمك گرفتن از نماز

انسان در زندگى مادى بدون ترديد در تنگنا قرار مى‏گيرد، امكانات و توان انسان محدود است و با مشكلات بسيار و بدون پشتوانه نمى‏توان زندگى كرد. آنان كه مادى مى‏انديشند، فقط به پشتوانه‏هاى مادى فكر مى‏كنند، ولى آنان كه الهى فكر مى‏كنند پيوسته با پشتوانه‏هاى معنوى خود را از بن بست مى‏رهانند. از اين دست پشتوانه‏ها نماز است. نماز، جلوه برجسته ياد خداست و« دل آرام گيرد ز ياد خداى؛ الا بذكرالله تطمئن القلوب.‏» (رعد /‏28) « واستعينوا بالصبر والصلوة و انها لكبيرة الا علىالخاشعين (بقره / 45)؛ و از خدا به صبر و نماز يارى جوييد (و با استقامت و كنترل هوس‏هاى درونى و توجه به پروردگار نيرو بگيريد) و اين كار جز براى خاشعان سنگين است.‏»

بر اين اساس است كه در روايات فراوانى آمده است كه وقتى پيامبر(ص) يا امام على (ع) با مشكلى رو به رو مى‏شدند به نماز روى مى‏آوردند. (19) امام صادق (ع) فرمود: مستند اين كار همين آيه شريفه است. (20)

از حضرت امام صادق (ع) نقل شده است كه فرمود: چه مانعى دارد وقتى كه با غمى از غم‏هاى دنيا رو به رو مى‏شويد وضو گرفته به مسجد برويد، دو ركعت نماز بخوانيد و در نماز دعا كنيد، زيرا خداوند امر فرموده است: «واستعينوا بالصبر والصلوة.‏» (21) و بى‏ترديد استوارترين پشتوانه در زندگى همين است و بس، ديگر پشتوانه‏ها سست است و غير قابل اعتماد:« مثل الذين اتخذوا من دون الله اولياء كمثل العنكبوت اتخذت بيتا و ان اوهن البيوت لبيت العنكبوت لو كانوا يعلمون (عنكبوت/41)؛ مثل كساني كه خدا را فراموش كرده، غير از خدا را اوليا خود برگزيدند، حكايت خانه اي است كه عنكبوت بنياد كند و سست‏ ترين خانه‏ها خانه عنكبوت است؛ اگر مى‏دانستند!»

«هر حيوان و حشره‏اى براى خود خانه و لانه‏اى دارد اما هيچ يك از اين خانه‏ها به سستى خانه عنكبوت نيست. اصولا خانه بايد ديوار، سقف، و درى داشته باشد و صاحب آن را از حوادث حفظ كند و طعمه و غذا و نيازهاى او را در خود نگه دارد. بعضى خانه‏ها سقف ندارند، اما لااقل ديوارى دارند يا اگر ديوار ندارند سقف دارند، اما لانه عنكبوت كه از تعدادى تارهاى بسيار نازك ساخته شده است نه ديوارى دارد، نه سقفى، نه حياطى و نه درى . اينها همه از يك سو. از سوى ديگر مصالح آن به قدرى سست و بى ‏دوام است كه در برابر هيچ حادثه‏اى مقاومت نمى‏كند، اگر نسيم ملايمى بوزد تار و پودش را درهم مى‏ريزد. اگر چند قطره باران بر آن ببارد آن را متلاشى مى‏كند. كمترين شعله آتش به آن برسد، نابودش مى‏سازد، حتى اگر گرد و غبار بر آن بنشيند، پاره پاره مى‏شود و از سقف خانه آويزان مى‏گردد. معبودهاى دروغين اين گروه، نه سودى دارد، نه مشكلى را حل مى‏كند و نه در روز بيچارگى پناهگاه كسى هستند.» (22) آرى فقط او پناهگاه است و بس!

4 - امر به نماز

ديگر وظيفه در قبال نماز«امر» به آن است. امر به معروف از فرايض بزرگ مكتب ماست و برترين معروف‏ها نماز است. معروفى كه اگر در جامعه، آن گونه كه دين خواسته مطرح باشد، ريشه بسيارى از منكرات خشكانده مى‏شود از ويژگى‏هاى مردان خدا آن است كه«امر» به نماز دارند. قرآن كريم در مورد حضرت اسماعيل صادق الوعد(كه اين غير از اسماعيل فرزند حضرت ابراهيم است (23) ) مى‏فرمايد: « و كان يامراهله بالصلوة والزكوة ... ( مريم /55) و اين پيامبر پيوسته خاندان خود را امر به نماز و زكات مى‏كرد...»

و در مورد ديگر، خطاب به پيامبر(ص) مى‏خوانيم:

« وامراهلك بالصلوة واصطبرعليها ... (طه/ 132)؛ و خانواده خود را به نماز دستور ده و بر انجام آن شكيبا باش ...»

در اين دو آيه بر«امر» اهل به نماز تاكيد ويژه شده است، چرا كه اصلاح بنيان خانواده زيربناى ساير اصلاحات است. اگر خانواده‏ها، الهى شدند جامعه الهى خواهد شد. بر اين اساس است كه در دو آيه فوق سخن از امر كردن خانواده به نماز است و اين در حقيقت راهى برجسته براى نجات خانواده از آتش است همان كه در آيه شش سوره تحريم آمده است:« يا ايها الذين آمنوا قوا انفسكم و اهليكم نارا وقودها الناس والحجارة ... ؛ اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد خود و خانواده خويش را از آتشى كه هيزم آن انسان‏ها و سنگ‏هاست نگه داريد.»

از اين آيه مى‏توان رسالت‏ سنگين پدر و مادر را در تربيت معنوى فرزندان استفاده كرد. در روايتى از پيامبر گرامى اسلام مى‏خوانيم:«الا كلكم راع و كلكم مسؤول عن رعيته، فالامير على الناس راع و هو مسؤول عن رعيته، والرجل راع على اهل بيته و هو مسؤول عنهم، فالمرأة راعية على اهل بيت‏ بعلها و ولده و هى مسؤولة عنهم. الا فكلكم راع و كلكم مسؤول عن رعيته(24)؛ بدانيد همه شما نگهبانيد و همه در برابر كسانى كه مأمور نگهبانى آنها هستيد مسئوليد. امير و رئيس حكومت اسلامى نگهبان مردم است و در برابر آنها مسؤول است، مرد نگهبان خانواده خويش است و در مقابل آنها مسؤول، زن نيز نگهبان خانواده شوهر و فرزندان است و در برابر آنها مسؤول مى‏باشد. بدانيد همه شما نگهبانيد و همه شما در برابر كسانى كه مأمور نگهبانى آنها هستيد مسئوليد.»

اينها برخى از وظايفى بود كه ما در قبال نماز - اين امانت ‏بزرگ الهى - داريم اميد كه امانت ‏دارى شايسته باشيم و در انجام وظايف خويش كوتاهى نكنيم. در بخشهاي ديگر در مورد اسرار، آداب و اثرات نماز سخن مي گوييم.

پى‏نوشت‏ها:

1- از جمله بقره /83 و مائده /12 و ... .

2- اين برداشت در مواردى از تفسير ارزشمند الميزان آمده است . از جمله ج‏9، ص‏328؛ ج‏15، ص‏127 و ج‏15، ص‏340، (چاپ بيروت) .

3- بقره (2) آيه 3؛ انفال (8)، آيه 3؛ رعد (13) آيه‏22؛ لقمان (31) آيه‏3 و حج (22) آيه‏35 و . . . .

4- المفردات في غريب القرآن، ص‏418، (كتاب ‏فروشى مرتضوى تهران) .

5- اصول كافى، جلد دوم، ص‏396 (باب ضعة النفاق والمنافق حديث‏3) .

6- مجمع البيان، ج‏10، ص‏548 و كنزالدقائق، ج‏15، ص‏498 (با تصحيح حاج آقا مجتبى عراقى) .

7- تفسير القمى، ج‏2، ص‏444 و كنز الدقائق، ج‏15، ص‏497 .

8- الخصال، ج‏2، ص‏621 . (حديث اربعماة) و كنزالدقائق، ج‏15، ص‏497 .

9- علل الشرائع، ج‏2، ص‏47 و كنزالدقائق، ج‏2، ص‏446 .

10- المصباح المنير، ص‏170 .

11- مجمع البيان، ج‏7، ص‏99؛ انوارالتنزيل بيضاوى، ج‏3، ص‏159 و كنزالدقائق، ، ج‏7، ص‏559 .

12- اصول كافى، ج‏2، ص‏82، (چاپ آخوندى) .

13- آشنايى با قرآن، سوره‏هاى حمد و بقره، ص‏67 و 68 .

14- بحارالانوار، ج‏82، ص‏235 .

15- در تفسير مجمع البيان شش قول، در تفسير فخر رازى هفت قول، در تفسير قرطبى ده قول، در تفسير روح المعانى سيزده قول نقل شده است! !

16- تفسير مجمع البيان، ج‏1 - 2، ص‏342 .

17- انعام / 92؛ معارج /‏34 ؛ مؤمنون /‏9 .

18- المفردات في غريب القرآن، ص‏124 .

19- مجمع البيان، ج‏1 - 2، ص‏217 .

20- فروع كافى، ج‏3، ص‏480 .

21- تفسير مجمع البيان، ج‏1 - 2، ص‏217 .

22- تفسير نمونه، ج‏16، صص‏277 و 288