کتاب اهلیلجه از امام صادق (علیه السلام)

کتاب اهلیلجه از امام صادق (علیه السلام) (83- شهادت 148ق)
بیش از 25 کتاب و رساله به امام صادق (علیه السلام) نسبت داده اند که الإهلیلجه، التوحید، الأهوازیه، الجعفریات، حدیث الحج، نامه ای به گروه شیعه، مصباح الشریعه، وصیه النبی، کتابی در حلال و حرام، کتاب نوادر، مناسک الحج وفرائضه از آن جمله هستند. از میان آنها کتابهای التوحید، الإهلیلجه، مصباح الشریعه و نامه ای به گروه شیعه چاپهای مستقل به خود دیده اند.
در عصر امام صادق (علیه السلام) به خاطر شرایط ویژۀ آن دوره - افکار الحادی و انحرافی جرأت بروز یافته و آزادانه در مجامع علمی آن روز مطرح می شدند. از طرفی رشد علومی همچون طب که با نسبت دادن علل امراض به قوانین طبیعی در انکار خالق می کوشیدند مردان الهی را بر آن داشت که با این نوع افکار مبارزه کنند و خطای آنان را به مردم بنمایانند، نامۀ مفضل به امام صادق و تقاضای راه حل از آن حضرت از این دست تلاشهاست که منشأ پدید آمدن کتابی با عنوان الإهلیلجه گردیده است.

مفضل بن عمر (متوفای حدود 173)
راوی دو کتاب التوحید و الاهیلیلجه از امام صادق، مفضل بن عمر جعفی است با این تفاوت که امام (علیه السلام) التوحید را بر مفضل املا کرده و الإهلیلجه را برای مفضل نوشته است.
مفضل بن عمر جعفی در کتب رجالی شیعه از اصحاب ثقۀ امام صادق به شمار می رود و از هر سه امام یعنی امام صادق، امام کاظم و امام رضا (علیهم السلام) روایاتی در مدح او نقل شده است. افزون بر این دو کتاب روایات بسیاری از طریق وی نقل شده که همه حاکی از جلالت شأن و عظمت این شاگرد مکتب امام صادق است.

الإهلیلجه :
کتاب الإهلیلجه همواره مورد توجه علما بوده است، به طوری که سید بن طاوس در کشف المحجه مطالعه آن را سفارش می کند و در الأمان من أخطار الأسفار والزمان آن را از کتبی می شمارد که مسافر باید با خود به همراه داشته باشد. اهمیت الإهلیلجه چنان است که علامه مجلسی آن را به طور کامل در بحار الانوار نقل کرده و اسلوب متن آن را دلیل صحت صدورش از امام صادق بر شمرده است.
اهلیلجه نام گیاهی است که طبیب هندی برای درمان از آن استفاده می کرده است. آغاز کتاب حکایت از این دارد که مفضل بن عمر نامه ای به امام صادق می نویسد و از ظهور الحاد و بی دینی در میان امت اسلامی شکوه می کند و برای مقابله با آنها از امام (علیه السلام) راه چاره می طلبد.
امام (علیه السلام) از نامۀ مفضل و محتوای آن خبر می دهد که از کثرت و شدت کفر و نفی ربوبیت الهی به تنگ آمده و از امام (علیه السلام) برای مبارزه با اهل بدعت راه چاره خواسته است. سپس امام شبهه افکنان در دین الهی را گروهی معرفی می کند که ابواب معاصی را بر خود گشوده اند و هوای نفسشان را بر خود غالب ساخته اند و می خواهند راه رسیدن به شهوات را بر خود آسان کنند.
آنگاه امام صادق ضمن اشاره به اینکه با برخی از اهل ادیان دیگر مناظره کرده مناظرۀ خود با طبیب هندی را نقل می کند. این طبیب که برای درمان از اهلیلجه استفاده می کرده عقاید خاصی داشته از جمله اینکه دنیا همیشگی است، درختی نمی افتد مگر اینکه درخت دیگر می روید، هیچ انسانی نمی میرد مگر اینکه انسان دیگری متولد می شود، برای شناخت خدا هیچ دلیل و بینه ای وجود ندارد...
مطالب این کتاب حول سه موضوع زیر است:
الف) اثبات وجود باریتعالی؛ که مطالب زیر در این بخش بحث شده است: رد انحصار استدلال به حواس خمسه، رد شبهۀ خلقت خود بخود اشیا، بطلان تسلسل در خلقت، بطلان ازلی بودن آسمانها و اینکه خودبخود به وجود نیامده اند، اشاره به اینکه واضع علم نجوم خداوند است، علم طب منشأ الهی دارد، ساختار اهلیلجه خبر از مدبر علیم و حکیم می دهد.
ب) نفی شریک باریتعالی؛
ج) صفات خداوند متعال.
در پایان مناظره، طبیب هندی به وجود باریتعالی اعتراف کرده و به حق مؤمن شده است

شرح الإهلیلجه :
منبع الفیض از عبد الله بن حکیم اسماعیل لاهیجی که به سال 1083 نوشته شده است.

چاپهای الإهلیلجه
از آنجا که علامه مجلسی همۀ کتاب را در بحارالانوار نقل کرده، به تعداد چاپهای بحارالانوار این کتاب نیز چاپ شده است، نخستین بار در جلد دوم بحارالانوار در 1301 در هند و سپس در تبریز چاپ شد. در چاپهای جدید بحار در جلد سوم صفحات 152-198 قرار گرفته است.
2. چاپ به تحقیق قیس العطار، انتشارات دلیل ما، 1427ق/ 1385ش، قم.

ترجمه ها :
چاپ سنگی حدود 1301 در تبریز با عنوان جامع المعارف؛
ترجمه ای که مرحوم شیخ آقا بزرگ در بین کتب شیخ محمد سلطان المتکلمین دیده است؛
ترجمۀ میرزا محمد رضا کلباسی اصفهانی؛
ترجمۀ محمد بن حسن طوسی مشهدی (م 1257) در سال 1213ق با عنوان گل جعفری؛
الدلائل الجلیله: در ترجمه و شرح حدیث شریف اهلیلجه، از میرآقا بن كاظم آقازاهدی (زنده۱۳۶۳ق)، به اهتمام حسن بن محمدرحیم مصطفوی (۱۲۹۳-ش۱۳۸۴)، 1370، بی جا؛
حدیث اهلیلجه، از زین العابدین بن حسین كاظمی خلخالی (۱۲۹۰-ش۱۳۶۵)، ۱۳۶۲، تهران ؛

اهلیلجه های دیگر :
الإهلیلجه از اسماعیل بن مهران بن ابی نصر سکونی کوفی از اصحاب امام رضا؛
الإهلیلجه از ابی جعفر حمدان بن معافی صبیحی (م 265) از اصحاب امام صادق، امام کاظم و امام رضا علیهم السلام؛
الإهلیلجه از ابی سلیمان داود بن کثیر رقّی.

منابع: الذریعه، مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانی؛ سایت lib.ir؛ سایت aghabozorg.ir؛ مقدمۀ آقای قیس العطار بر تصحیح الإهلیلجه.

دانلود کتاب

منبع : افق حوزه

عباسعلی مردی