بهره‌اي كه شيعه از خلافت پنج ساله علي برداشت

علي عليه السلام در خلافت چهار سال و نه ماهه خود اگر چه نتوانست اوضاع درهم ريخته اسلامي را كاملا به حال اولي كه داشت برگرداند ولي از سه جهت عمده موفقيت حاصل كرد: 1ـ به واسطه سيرت عادله خود، قيافه جذاب سيرت پيغمبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم را به مردم، خاصه به نسل جديد نشان داد، وي در برابر شوكت كسرايي و قيصري معاويه در زي فقرا و مانند يكي از بينواترين مردم زندگي مي‌كرد.وي هرگز دوستان و خويشاوندان و خاندان خود را بر ديگران مقدم نداشت و توانگري را به گدايي و نيرومندي را به ناتواني ترجيح نداد. 2ـ با آن همه گرفتاريهاي طاقت فرسا و سرگرم كننده، ذخاير گرانبهايي از معارف الهيه و علوم حقه اسلامي را ميان مردم به يادگار گذاشت. مخالفين علي عليه السلام مي‌گويند:وي مرد شجاعت بود نه مرد سياست، زيرا او مي‌توانست در آغاز خلافت خود، با عناصر مخالف، موقتا از در آشتي و صفا در آمده آنان را با مداهنه راضي و خشنود نگهدارد و بدين وسيله خلافت خود را تحكيم كند سپس به قلع و قمعشان بپردازد. ولي اينان اين نكته را ناديده گرفته‌اند كه خلافت علي يك نهضت انقلابي بود و نهضتهاي انقلابي بايد از مداهنه و صورت سازي دور باشد. مشابه اين وضع در زمان بعثت پيغمبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم نيز پيش آمد و كفار و مشركين بارها به آن حضرت پيشنهاد سازش دادند و اينكه آن حضرت به خدايانشان متعرض نشود ايشان نيز كاري با دعوت وي نداشته باشند ولي پيغمبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم نپذيرفت با اينكه مي‌توانست در آنروزهاي سخت، مداهنه و سازش كرده موقعيت خود را تحكيم نمايد، سپس به مخالفت دشمنان قد علم كند.اساسا دعوت اسلامي هرگز اجازه نمي‌دهد كه در راه زنده كردن حقي، حق ديگري كشته شود يا باطلي را با باطل ديگري رفع نمايند و آيات زيادي در قرآن كريم در اين باره موجود است [47] . گذشته از اينكه مخالفين علي درباره پيروزي و رسيدن به هدف خود از هيچ جرم و جنايت و نقض قوانين صريح اسلام (بدون استثنا) فرو گذاري نمي‌كردند و هر لكه را به نام اينكه صحابي هستند و مجتهدند، مي‌شستند ولي علي به قوانين اسلام پايبند بود. از علي عليه السلام در فنون متفرقه عقلي و ديني و اجتماعي نزديك به يازده هزار كلمات قصار ضبط شده [48] و معارف اسلام را [49] در سخنرانيهاي خود با بليغترين لهجه و روانترين بيان ايراد نموده [50] وي دستور زبان عربي را وضع كرد و اساس ادبيات عربي را بنياد نهاد.وي اول كسي است در اسلام كه در فلسفه الهي غور كرده [51] به سبك استدلال آزاد و برهان منطقي سخن گفت و مسائلي را كه تا آن روز در ميان فلاسفه جهان، مورد توجه قرار نگرفته بود طرح كرده و در اين باب بحدي عنايت به خرج مي‌داد كه در بحبوحه [52] جنگها به بحث علمي مي‌پرداخت. 3ـ گروه انبوهي از رجال ديني و دانشمندان اسلامي را تربيت كرد [53] كه در ميان ايشان جمعي از زهاد و اهل معرفت مانند «اويس قرني و كميل بن زياد و ميثم تمار و رشيد هجري» وجود دارند كه در ميان عرفاي اسلامي، مصادر عرفان شناخته شده‌اند و عده‌اي مصادر اوليه علم فقه و كلام و تفسير و قرائت و غير آنها مي‌باشند.