محورهای خودشناسی

1- خودکاوی

در قرآن آیات بسیاری وجود دارد که انسان را به خود کاوی و توجه به نظام شگفت انگیز خلقت دعوت می کند و می فرماید:

«فَلْینْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ»[1]؛

انسان باید نگاه کند که از چه چیز آفریده شده است؟

اندکی در خود نگر تا کیستی

از کجایی، در کجایی، چیستی؟

توضیح بیشتر را در تفسیر حدیث نبوی من عرف نفسه.. . آورده ایم.

2- شناخت استعدادها

از آنجا که هر فردی با توجه به جنبه های شخصی خود از قابلیت های ویژه ای برخوردار است که او را از دیگران متمایز می سازد. ابتدا انسان باید قابلیت ها را کشف کند تا راه موفقیت را آسان بپیماید در این خصوص علی علیه السلام فرمود:

«هَلَک امْرَءٌ لَمْ یعْرِفْ قَدْرَهُ»[2]؛

هلاک شد کسی که خود را نشناخت و نفهمید برای چه هدفی ساخته شده است.

امام صادق علیه السلام فرمود:

شایسته نیست مؤمن خویش را ذلیل و خوار نماید راوی سئوال کرد: چگونه انسان خود را ذلیل می کند؟ حضرت در جواب او فرمود: به کاری دست می زند که قدرت و توان انجام آن را ندارد.[3]

مشکل بسیاری از مردم این است که خود را نشناخته اند یا تواناییهای خود را نمی دانند و یا شرایط روحی و جسمی خود را نمی دانند و انتظار بیشتر از آنچه هستند را دارند. و یا نمی دانند برای چه هدف و آینده ای آفریده شده اند و خلاصه ذوق و استعداد خود را درک نکرده اند.

بانوی جوانی می گفت: در دوران کودکی بسیار حسّاس و خجالتی بودم وزنم بیش از حدّ معمول بود، گونه هایم مرا بیش از آنچه بودم چاق نشان می داد هرگز به مجالس میهمانی نمی رفتم. تفریحی نداشتم. در مدرسه حتی در ورزش شرکت نمی کردم؛ حسّ می کردم با دیگران فرق دارم و موجودی نامطلوب و زائد هستم. وقتی بزرگ شدم با مردی که چند سال از من بزرگتر بود ازدواج کردم. و باز هم به همان وضع روحی باقی ماندم. بستگان شوهرم افرادی با وقار و با شخصیت بودند و من هر چه کوشش می کردم مانند آنها شوم نمی شد؛ بلکه به عکس عصبی و بی حوصله شده بودم و از دوستانم دوری می کردم و عاقبت به قدری غمگین شدم که دیگر علّتی برای ادامه زندگی نمی دیدم. به فکر خودکشی افتادم. اما یک تذکر تصادفی مرا دگرگون ساخت و نجات داد. روزی مادر شوهرم درباره طرز پرورش بچّه های خود صحبت می کرد و می گفت: من همیشه اصرار دارم بچّه هایم آن گونه که هستند و برای آن آفریده شده اند باشند. این سخن در من فوراً اثر کرد و فهمیدم که خود را نشناخته ام و همه بدبختی هایم برای همین است که می خواهم خود را در قالبی بریزم که برای آن ساخته نشده ام. بالاخره سرنخ نجات خود را یافتم و بلند پروازی را کنار گذاشتم و سرانجام به خوشبختی رسیدم.[4]

3- شناخت ارزش خود

یکی از محورهای معرفت نفس، شناخت ارزش و عظمت انسان است. انسانی که در قرآن از او با «فَضَّلنا و کرَّمْنا» یاد شده است. انسانی که پرتویی از روح الهی و مظهر اسماء و صفات الهی است، انسانی که خلیفه خدا در زمین است و باید ملائکه در خدمت اش باشند اگر با درون نگری به ارزش وجودی خود پی ببرد شرافت و کرامت خویش را احساس می کند، یعنی احساس می کند که پستی با این موجود برجسته سازگار نیست. دروغ و نفاق و ذلّت با آن سازگار نیست؛ امّا گاهی در اثر جهل وغرور و غفلت از هویت انسانی خود به ناهنجارها، تن می دهد و اسیر هوی و هوس می شود[5] باباطاهر در این زمینه می گوید:

دلا غافل ز سبحانی چه حاصل

اسیر نفس و شیطانی چه حاصل

بود قدر تو افزون از ملائک

تو قدر خود نمی دانی چه حاصل

و ملّای رومی می گوید:

قیمت هر کاله می دانی که چیست

قیمت خود را ندانی احمقی است

4- شایستگی ها

یکی از محورهای شناخت، شناخت موقعیت ها و لیاقت های انسان است که بیش از حدّ توان و لیاقت، پا را از گلیم خود فراتر ننهد و بلند پروازی نکند؛ مثلًا شخصی که در سطح پایین می تواند تدریس کند در سطوح بالاتر از قدرت وتوان خود تدریس نکند ویا کسی که در رشته ای تخصّص ندارد بیهوده دخالت نکند و یا در مجلسی که نباید برود نرود.

علی علیه السلام فرمود:

«مَنْ وَقَفَ عِنْدَ قَدْرِهِ اکرمَهُ النَّاسُ و مَنْ تَعَدَّی حَدَّهُ اهانَهُ النَّاسُ»[6]؛

هر که قدر خود را بشناسد مردم او را گرامی می دارند و هر که از حدود خود خارج شود و حریم ها را رعایت نکند مردم او را سبک می شمارند و به اواهانت می کنند[7].

امام صادق علیه السلام فرمود:

سزوار نیست برای مؤمن خود را ذلیل کند؛ گفته شد چگونه مؤمن خود را ذلیل می کند؟. حضرت فرمود: تصمیم به چیزی می گیرد که توان و شایستگی آن را ندارد، در نتیجه ذلیل می شود.[8]

بسیاری از مشکلات اجتماعی، از بلند پروازی ها و به اصطلاح دراز کردن پا از گلیم خود وتمنّای مقامی است که انسان برای آن ساخته نشده و یا شایستگی آن را ندارد و اینها همه از آن جا سرچشمه می گیرد که شخص در ارزیابی قدر و منزلت خویش گرفتار اشتباه است، این اشتباه و خطا به خاطر حبّ ذات و بزرگ کردن نقاط قوّت و کوچک کردن نقاط ضعف حاصل می شود و این بلای بزرگی برای خود شخص و جوامع بشری بوده و خواهد بود. شخصی که پا را فراتر از توان خود می گذارد خود را به زحمت و بدبختی و ناکامی می افکند و نیرو و استعداد خود را بر باد می دهد و به دیگران نیز زحمت و زیان وارد می سازد. علی علیه السلام در این زمینه می فرماید:

«مَنْ اقْتَصَرَ عَلی قَدْرِهِ کانَ ابْقی لَهُ»[9]؛

کسی که به ارزش خویش قانع باشد برای منافع او پایدارتر است.

و در جمله دیگر فرمود:

«الْعالِمُ مَنْ عَرَفَ قَدْرَهُ و لَمْ یتَجاوَزْ حَدَّه»؛

دانشور کسی است که قدر خود را بداند و از مرز خویش تجاوز ننماید.[10]

5- گرایش ها

یکی از مهمترین عوامل پیشرفت و موفقیت هر انسان کشف و شناخت استعدادها و تمایلات خود است که به چه رشته تحصیلی و به چه کار و شغلی و به چه کتابی علاقه مند است تا در راهی که مورد علاقه و میل طبیعی اوست حرکت کند.

6- حسّاسیت ها

خود شناسی هرگز بدون آگاهی بر عیوب و ضعف ها امکان پذیر نخواهد بود چنین شناختی به ما این امکان را می دهد؛ تا

الف: در جهت رفع عیوب خود تلاش کنیم.

ب: گرفتار خودپسندی نشویم.

ج: در برخورد با مشکلات زندگی منطقی رفتار کنیم و ضعف های خود را نیز مدّ نظر داشته باشیم.

7- ارتباطِ با خدا و جهان

یکی از ابعاد خودشناسی، شناخت ارتباط خود و خالق و ارتباط خود و جهان و عالم پس از مرگ است. علی علیه السلام در این باره فرمود:

رَحِمَ اللَّهُ امرء عَرَفَ مِنْ اینَ و فی اینَ و الی اینَ.[11]

خدا رحمت کند: آن کسی را که دانست از کجا آمده است و در کجاست و به کجا می رود. پرسش ها برای همه انسان ها مطرح است و اگر کسی به درستی این شناخت را پیدا کند زندگی اش دگرگون خواهد شد و فکر و ذکر و رفتارش تغییر خواهد کرد.

8- نقاطِ روشنِ زندگی

شناخت نقطه های برجسته زندگی، موفقیت ها و پیروزی ها یکی دیگر از محورهای خودشناسی است. گاهی جوان در برخورد با مشکلات روزمره احساس عجز و درماندگی می کند و خود را می بازد در چنین حالتی که او اعتماد به نفس را از دست داده است، یادآوری موفقیت ها و پیروزی های گذشته اش در ادامه مسیر پرفراز و نشیب زندگی برای او امید آفرین و نیروبخش خواهد بود.

تست خودشناسی

برای اینکه بدانید از نظرانسانی و معنوی چگونه هستید به پرسش های زیر پاسخ دهید.

1- آیا درباره ضعف های خود تا بحال فکری جدّی کرده اید.

2- آیا در مورد شناخت اشتباهات خودتان همانند توجه به خطاهای دیگران سریع و باریک بین هستید؟

3- آیا تمام تلاش خود را برای اصلاح نقائص خود بکار می برید؟

4- آیا انتقاد پذیرید و از آن بهره می گیرید؟

5- آیا ازتعالیم اخلاقی ومذهبی پیروی می کنید و آیا مقید به انجام واجبات هستید؟

6- آیا به ارزش های دینی همچون نماز جماعت، نماز اول وقت، توجه به دعا، خیرخواهی، کارگشایی و.. . پایبند هستید؟

7- آیا کتابهای مذهبی مطالعه می کنید؟ و تا به حال چند کتاب مذهبی مطالعه کرده اید؟

8- آیا در برابر مجلس گناه همچون مجلس غیبت، موسیقی، قمار و.. . از خود واکنشی نشان می دهید؟

9- آیا برنامه صحیحی برای کارهای روزانه و هفتگی خود دارید؟

10- آیا در برابر گناهان و لغزشهایی که از شما سر می زند ناراحت می شوید؟ به عبارت دیگر معیار غم و شادی شما چیست آیا به خاطر خدا است یا هوس های زودگذر؟.

11- آیا برای تقویت بنیه دینی و معنوی خود برنامه ایی دارید؟ و آیا در جلسات مذهبی شرکت می کنید؟

12- دوستان و همنشینان شما از چه طبقه و قشری هستند مذهبی، غیر مذهبی، بی تفاوت.

13-/ آیا تاکنون در زندگی، سؤال مذهبی برایتان پیش آمده است و آیا به دنبال پاسخ آن برآمده اید؟

هر پرسش 5 امتیاز دارد مجموع امتیازات پاسخ های مثبت خود را جمع نمایید و وضعیت معنوی خود را بدست بیاورید. آیا در سطح عالی است یا متوسط یا ضعیف.

پی نوشت ها

[1] . طارق/ 5.

[2] . نهج البلاغه، قصار 149.

[3] . محجة البيضاء، ج 4، ص 108؛ كافى، ج 5، ص 64.

[4] . راه غلبه بر نگرانيها، ص 182؛ داستانها و پندها، ج 7، ص 19.

[5] . تعليم و تربيت استاد مطهرى، ص 237 و 222.

[6] . غرر الحكم، حديث 4671؛ وسائل الشيعه، ج 11، ص 425.

[7] . شهيد مطهرى در كتاب بيست گفتار ص 320 تحت عنوان حدشناسى بحثى در اين زمينه دارد.

[8] . ميزان الحكمه، ج 3، ص 441، ح 5613. وسائل الشيعه، ج 11/ 425.

[9] . نهج البلاغه، صبح صالح، نامه 31.

[10] . پيام امام، جلد 1، ص 566، شرح نهج البلاغه آية اللَّه مكارم؛ بحارالانوار، ج 2، ص 58.

[11] . اسفار اربعه، ج 8/ 355.

منبع : اکبری، محمود؛ خود و ناخود، ص: 41