منطق شرقی ابن سینا

ابن سینا در معارضه با رویکرد غربی مدرسه بغداد، کار خویش را در منطق و فلسفه) به منطق شرقی ( و فلسفه شرقی) ملقب کرد. این منطق شرقی که توسط ابن سینا حمایت می شد با منطق فارابی تفاوتهایی داشت و این تمایز و تفاوت که در جوهره مطلب بلکه در میزان تمایل و تأکیدی بود که نسبت به پیشینه و سابقه ارسطویی ابراز می شد. از این رو ابن سینا درصدی از مطالب و مواردی را که احتمالا از«جالینوس»اخذ کرده بود در منطق خویش وارد نمود. ( که حداقل شامل شناسایی نه چندان مستند شکل چهارم قیاس حملی است. وی همچنین مطالب خاصی را از «رواقیون»اخذ نمود. ( برای مثال : سور پردازی محمول در قضایای حملیه، تفصیلی استادانه از کمیت و کیفیت قضایای شرطیه و بحث از قضایای شخصیه به سبک و روش رواقیون.) توصیه ابن سینا در مطالعه منطق از طریق مقالات و آثار مستقل منطقی به جای توجه به متون ارسطویی در شرق عالم اسلام با موفیقت کامل مواجه شد. تنها در غرب اسلامی یعنی در اسپانیا(اندلس) سنت مطالعات ارسطویی مدرسه بغداد تا مدتی باقی ماند.

منطقدانان اندلس

در طول قرون یازدهم و دوازدهم میلادی ( پنجم و ششم هجری) اندلی ( اسپانیای اسلامی) مرکز عمده مطالعات منطقی در جهان اسلام بود.«محمدبن عبدون»(995۔ 930م) (379-314 ه. ق) مسلمان اسپانیایی که طب و فلسفه را در بغداد آموخته بود عامل مهمی در انتقال مطالعات منطقی مدرسه بغداد به «قرطبه» بود. در سنت طبی - منطقی اندلس این تعلیمات تا دو قرن و نیم بعد زنده بود در حالی که حیات آن در شرق اسلامی رو به افول بود. «ابوالصلت» (1134 - 1068 م) (518 - 452 ه. ق) کتاب مختصر و پرنفوذی در منطق به تبعیت از فارابی نوشت. وی همانند بیشتر منطقیون مسلمان اسپانیا به قیاسات موجهه توجه و علاقه خاصی مبذول می داشت.

مطالع تفصیلی آثار ارسطو توسط «ابن باجه»( 1138 - 1090م) (522 - 474 ه. ق) دوباره احیاء گردید. وی مجموعه مهمی ( که نسخ خطی آن موجود بوده ولی به چاپ نرسیده است) بر اساس شروح فارابی پیرامون آثار ارسطو نوشته است. «ابن رشد» (1198 - 1126م) ( 582- 510 ه. ق) بدون تردید مهمترین منطقدان عرب زبان اسپانیا بود. شروح و تفاسیر استادانه وی بر مقالات منطقی کتاب ارغنون ارسطو با مباحث تفصیلی فارابی در منطق ارسطویی قابل رقابت بوده و احیانا برآن برتری دارد. ابن رشد وارث تعالیم اساتید و معلمان مدرسه بغداد و پیرو فارابی بود. در میان نکات خاص جالب توجهی که در شروح و تفاسیر ارسطویی ابن رشد مطرح شده می توان به موارد زیر اشاره کرد :

1.ذکر اطلاعات تاریخی مشخص که از آخرین نوشته های فارابی اخذ شده است. به عنوان مثال توجه به منشأ جالینوسی شکل چهرام قیاس حملی .

2. جدلیات ضد ابن سینایی که برخی مشاجرات بین ابن سینا و مخالفانش رابه تصویر می کشد.

3. شرح تفصیلی نظریه ارسطو در باب قیاسات موجهه.

4. و به طور کلی تلاش وی برای نظم بخشیدن به تصویر و ایده واحدی از آموزه های ارغنون ارسطو.

پس از این رشد سنت منطقی مسلمانان در اسپانیا دوره انحطاط را آغاز کرد و رو به نابودی رفت چرا که در آنجا به برخلاف شرق اسلامی که منطق با اشارات مذهبی تأیید می گردید - خصومت مذهبی، کلامی و دشمنی شایع و عام نسبت به منطق و فلسفه به عنوان بخش جامعی از تعالیم بیگانه به نحو روز افزونی ادامه یافت.

تعارض و اختلاف دو مکتب شرقی و غربی

انتقادات ابن سینا از تعالیم مدرسه بغداد و انحراف وی از رسوم و سنن ارسطویی با اقبال عام مواجه نشد و مکتب غربی (رویکرد غربی - یونانی منطق) با نوآوریها و بدعتهای ابن سینا به مبارزه برخاست. نمایندگان اصلی این مکتب، دانشمند پرمایه ایرانی «فخرالدین رازی» (1309- 1148م) (593- 532 ه. ق) و پیروانش «خونجی» (1249- 1994م) (633 - 578 ه. ق) و «ارموی» (1283-1998 م) (667-582 ه. ق) بودند. این منطقدانان نه تنها انتقادات مفصلی نسبت به انحراف ابن سینا از تعالیم منطقی ارسطو عرضه نمودند بلکه تعدادی کتب راهنمای منطقی نیز نوشتند که متون درسی متعارف و استاندارد حوزه درسی آنها در طول حیاتشان و همچنین پس از آنها تلقی می شد.

در مقابل نویسندگان مکتب غربی، نویسندگان مکتب شرقی که از ابن سینا حمایت می کردند در سراسر قرن سیزدهم فعال بودند. نماینده عمده اینمکتب دانشمند ایرانی برجسته و جامع الاطراف کمال الدین ابن یونس» (1242- 1156م) ( 626- 540 ه. ق) بود. موقعیت وی در منطق توسط شاگردانش «اثیرالدین ابهری» (1264 1200 م) ( 648-584 ه . ق) و نصیرالدین طوسی» (1274 - 1201 م) (658- 585 ه. ق) و شاگردان خواجه نصیر به ویژه «نجم الدین کاتبی قزوینی» (1280 - 1220م) (664_604 ه. ق) مورد حمایت قرار گرفت و استحکام یافت. این منطقدانان مقالات جدلی فراوانی در اعتراض به نویسندگان مکتب غربی نوشتند و تعدادی درس نامه و کتب راهنما نیز برای تسهیل امر آموزش و تعلیم منطق بر طبق دیدگاه های خود فراهم کردند. در این درس نامه ها و نوشته های نقدی، مقالات ارسطو کاملا نادیده گرفته شده بود.

در عمل، ابن سینا حوزه مباحث منطقی پیش از خود را متحول ساخت به نحوی که در شرق اسلامی نوشته های منطقی ارسطو کاملا ترک شد. «ابن خلدون» (متولد 1322) ضمن اظهار تأسف می نویسد: «از کتاب ها و روش های پیشینیان اجتناب می شود گویی که هرگز وجود نداشته اند در حالی که در آن کتاب ها پر از نتایج و جنبه های منطقی سودمند است.» کتب راهنما و متون درسی هر دو مکتب در قرن سیزدهم میلادی (قرن هفتم هجری )اساس و بنیانی را برای مطالعات منطقی آینده در بین مسلمین فراهم آورد. این متون کاملا جایگزین و جانشین آثار ارسطو شدند.