فصل اول: توحید

واجب الوجود،کمال مطلق است

پرسش هشتم: در برهان وجود، سلسله ممکن الوجود به یک جا ختم می شود و آن ذات واجب الوجود است؛ حال چرا واجب الوجود باید کامل مطلق باشد؟ چه مانعی دارد آن ذات ناقص و در عین حال علت ایجاد تمام موجودات هم باشد ولی ایجاد کننده ای نداشته باشد؟

پاسخ: «کامل مطلق بودن» واجب الوجود، از خود مفهوم«واجب الوجود» استفاده می شود.توضیح اینکه خداوند باید کمال مطلق باشد؛چرا که اگر ناقص باشد، معنایش این است که نسبت به یک کمال یا کمالاتی،حالت امکانی دارد. به بیان دیگر، ذات او، فاقد یک صفت کمالی است. آن گاه باید گفت که ذات واجب الوجود، واجد یک سری کمالات و فاقد بعضی از کمالات دیگر است. مفهوم چنین مطلبی این است که واجب الوجود - به حسب تحلیل عقلی - مرکب از وجود و عدم باشد؛ یعنی، مرکب از داشتن یک سلسله کمالات و نداشتن یک سلسله کمالات دیگر، و چیزی که مرکب باشد ولو مرکب عقلی (بر اساس تحلیل عقلی مرکب از اجزایی باشد) نیازمند به اجزایش خواهد بود و لازمه احتیاج، امکان است؛ یعنی، نسبت به کمالاتی که ندارد، حالت امکان دارد و حال آنکه چنین مطلبی ، در ذاتی که ما فرض کردیم-که او واجب الوجود است-راه ندارد و در واقع خلاف فرض است.

اما اینکه واجب الوجود حتی از ترکیب اجزای تحلیلی عقلی نیز مبراست؛به این دلیل است که در جای خود ثابت شده که عقل تنها می تواند موجودات محدود را به دو حیث ماهیت و وجود - که بیان دیگری از ممکن الوجود است تحلیل کند - اما واجب الوجود، وجود صرف است و عقل نمی تواند هیچ ماهیتی را به آن نسبت دهد و تحلیلی را از آن ارائه نماید. بر این اساس خداوند متعال، از هر گونه ترکیب، حتی ترکیب از اجزای تحلیلی عقل نیز مبرا است.(1)

بنابراین، با دقت در مفهوم واجب الوجود باید اذعان کنیم که خداوند، دارای تمامی کمالات و در واقع مطلق کمال و کمال مطلق است و انفصال بعضی از کمالات از ساحت مقدس او، به معنای خروج واجب الوجود از «وجوب وجود» به «امکان وجود» است ؛ حال آنکه فرض ما بر آن است که خداوند واجب الوجود است.