قانون علیت، ویژه ممکنات

پرسش چهارم: اگر اصل علیت کلیت داشته باشد، باید برای خدا هم علتی در نظر گرفت در صورتی که فرض این است که او علت نخستین می باشد و علتی ندارد؛ پس پذیرفتن خدای بی علت، نقض قانون علیت و دلیل بر کلیت نداشتن آن است و اگر کلیت آن را نپذیریم ، نمی توانیم برای اثبات واجب الوجود، از این اصل استفاده کنیم؛ زیرا ممکن است کسی بگوید که اصل ماده یا انرژی، خود به خود به وجود آمده و تحولات آن به پیدایش سایر پدیده ها انجامیده است؟

پاسخ: این پرسش در اثر تفسیر نادرست برای اصل علیت، پدید آمده است. یعنی چنین پنداشته اند که مفاد اصل مزبور این است که

«هر ممکن الوجودی احتیاج به علت دارد» در صورتی که تعبیر صحیح آن این است که «هر ممکن الوجودی یا هر موجود وابسته و نیازمندی احتیاج به علت دارد.» و این قاعده ای است کلی و ضروری و استثناناپذیر؛ اما فرض اینکه اصل ماده یا انرژی بدون علت، پدید آمده و تحولات آن، موجب پیدایش پدیده های جهان شده است اشکالات زیادی دارد که در پرسش های دیگر به آن خواهیم پرداخت.

بالاتر از افق حس

پرسش پنجم: انسان چگونه می تواند به وجود موجودی معتقد شود که مافوق حواس است؟

پاسخ: ادراکات حسی بر اثر ارتباط اندام های بدن با اجسام، حاصل می شود و هر کدام از حواس ما نوعی از پدیده های مادی و متناسب با خودش را در حالت معینی درک می کند و همان گونه که نمی توان توقع داشت که چشم ها، صداها را درک کند یاگوش، رنگها را ببیند، نباید انتظار داشت که مجموع حواس ما، همه موجودات را درک کند. زیرا اولا: در میان موجودات مادی چیزهایی وجود دارد که قابل درک حسی نیست، چنان که حواس ما از درک انوار ماواری بنفش و مادون قرمز و امواج الکترومنیتیک و... عاجز است.

ثانیا: ما بسیاری از حقایق را از غیر راه حواس ظاهری، درک و اعتقاد یقینی به وجود آنها پیدا می کنیم با این که قابل درک حسی نیستند. مثلا از ادراک عقلی یا حالت ترس و محبت، یا اراده و تصمیم خودمان آگاه هستیم و اعتقاد یقینی به وجود آنها داریم. در صورتی که این پدیده های روانی همانند خود روح، قابل درک حسی نیستند و اساسا خود «ادراک» امری غیر مادی و نامحسوس است. پس درک نشدن چیزی با اندام های حسی، نه تنها دلیلی بر وجود نداشتن آن نیست بلکه حتی نباید موجب استعباد هم بشود.